İklim Ağı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın hazırladığı Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı Taslağı’nda kömür madencilerinin yer almadığını söylerken, taslağın kömürden çıkış takvimini, kömür bölgelerine yönelik somut eylemleri ve işçiler ile etkilenen toplulukların haklarını güvence altına alan politikaları içerecek şekilde yeniden düzenlenmesini talep etti.
İklim alanında çalışan 17 sivil toplum kuruluşundan oluşan İklim Ağı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın hazırladığı Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı Taslağı’nın kömür bölgelerinde adil geçiş ihtiyacına çözüm sunmadığını belirtti.
İklim Ağı, taslağın katılımcılık, istihdam güvencesi ve kömür bölgelerinin ekonomik dönüşümü açısından önemli eksiklikler taşıdığına dikkat çekti. Açıklamada, bu eksikliklerin özellikle işçiler ve yerel topluluklar üzerindeki etkileri ele alındı:
“Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın hazırladığı Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı Taslağı, kömür bölgelerinde adil geçiş ihtiyacına yanıt vermiyor. 2022 yılından bu yana sürdürülen hazırlık sürecinde iklim alanında çalışan sivil toplumun taleplerinin dikkate alınmaması, adil geçişin temel ilkelerinden biri olan katılımcılığı daha en başından zedeliyor.”
Son yıllarda kömür madencileri ve kömürlü termik santral işçilerinin Eskişehir, Ankara, Afşin Elbistan, Soma, Yatağan, Çayırhan’da özelleştirme, üretim daralması/kapanma gibi sebeplerle ya işten çıkarıldığı ya da zaten iş güvenliğinin olmadığı sektörde maaşlarının ödenmemesi, düşük maaş gibi sorunlarla çok daha kötü çalışma koşullarına mahkûm edildiği hatırlatılırken şöyle devam edildi:
“Kömür sektöründeki daralma yalnızca çalışanları değil, geçimini bu sektöre bağlı ekonomik faaliyetlerden sağlayan bölge halkını da etkiliyor. Uzun vadeli önlemlerin ortaya konulmaması, bu dönüşümün yükünü krizde en az sorumluluğu olan kesimlerin taşımasına yol açıyor. İklim kriziyle mücadele süreci, fosil yakıtlardan aşamalı çıkışın yanında, yenilenebilir enerji temelli bir enerji dönüşümü ve ağır sanayinin yeniden yapılandırılması yoluyla yeni iş alanları da yaratıyor. Ancak bu dönüşüm gerekli hazırlık ve planlama olmadan gerçekleştiğinde, işçiler güvencesiz koşullarla karşı karşıya kalıyor.”
İklim Ağı, taslak strateji belgesinin kömürden elektrik üretimindeki dönüşümün çalışanlar ve yerel topluluklar üzerindeki olası etkilerini tanımladığını belirtirken, “İstihdam ve gelir kayıplarına dikkat çekmesi; sosyal koruma, yeniden beceri kazandırma ve bölgesel ekonomik çeşitlendirme başlıklarını gündeme getirmesi adil geçiş politikalarının geliştirilmesi açısından önemli bir başlangıç sunuyor. Ancak, bu tespitlerin söz konusu sorunlara yanıt verecek somut eylemlerle desteklenmesi de gerekiyor” hatırlatmasını yaptı.
Taslakta Kömür Bölgelerinin Dönüşümünü Sağlayacak Eylemler de Yok
Taslakta kadın istihdamına ayrı bir bölüm ayrılmasının ve bakım hizmetlerinin adil geçişin “destekleyici sosyal altyapısı” olarak tanımlamasının önemli olduğunu vurgulayan STK’lar bu yaklaşımın, dönüşümün toplumsal cinsiyet boyutunu bütünlüklü biçimde ele almak için yeterli olmadığına da dikkat çekti: “Taslak, dönüşümden en fazla etkilenmesi beklenen gruplardan biri olarak kömür değer zincirinde çalışan 35-55 yaş arası tam zamanlı erkek çalışanlar öne çıkıyor. Buna karşılık, işten çıkarmaların ve gelir kayıplarının hanelerde yarattığı etkiler, ücretsiz bakım emeğinin artması ve kömür bölgelerinde yaşayan kadınların istihdam olanakları görünmez kalıyor.”
Taslak kömürü stratejik bir maden olarak tanımlarken, İklim Ağı bu durumu “temel bir çelişki” olarak nitelendiriyor. Metinlerde, kriz içindeki kömür sektörü ve kömür bölgelerinin dönüşümünü sağlayacak somut bölgesel eylemler yer almıyor. Kömürden planlı bir adil çıkış sürecinde hangi bölgelerde hangi yeni istihdam alanlarının yaratılacağı, çalışanların gelir ve istihdam güvencesinin nasıl sağlanacağı, yerel ekonomilerin nasıl güçlendirileceği de belirsiz.
İklim Ağı’nın taslağa yönelik bir diğer eleştirisi ise, enerji dönüşümünün yoğunlaştığı bölgelerde bakım hizmetleri ve yerel kalkınmanın birlikte ele alınması gerektiğini belirtse de bu yaklaşım eylem planına yansımaması. Plandaki 109 eylemden yalnızca sekizi kadınlara ya da kız çocuklarına değiniyor; bu eylemlerin hiçbiri kömür bölgelerine özgü ihtiyaçları karşılamıyor.
“Bu eksiklikler, adil geçişin yalnızca dönüşümün olası etkilerini tanımlamakla sınırlı kalamayacağını; çalışanların geçimini, bölgesel ekonomilerin geleceğini ve etkilenen toplulukların haklarını güvence altına alacak somut adımlarla desteklenmesi gerektiğini gösteriyor” denilen açıklama şöyle sonlandırıldı:
“Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, bu taslağı, adil geçiş mekanizmasının uygulama yöntemlerinin tartışılacağı COP31’de açıklayarak Türkiye’yi iyi örnek olarak öne çıkarmayı planlıyor. Ancak yukarıdaki unsurları içermeyen bir adil geçiş stratejisi, diğer ülkeler için iyi bir örnek teşkil edemez.
Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ve Eylem Planı Taslağı’nın kömürden çıkış takvimini, kömür bölgelerine yönelik somut eylemleri ve işçiler ile etkilenen toplulukların haklarını güvence altına alan politikaları içerecek şekilde yeniden düzenlenmesini talep ediyoruz. Hazırlık ve uygulama süreçlerinde sendikaların, sivil toplum kuruluşlarının, kadın örgütlerinin, yerel yönetimlerin, meslek örgütlerinin ve bölge halkının karar alma mekanizmalarına etkin katılımı sağlanmalı. Kömür bölgelerine yönelik planlar çocuk ve yaşlı bakım hizmetlerini içermeli, eylem planındaki tüm göstergeler, uygulamanın kadınlar ve erkekler üzerindeki etkilerinin ayrı ayrı izlenebilmesini sağlayacak biçimde düzenlenmeli.”
