Yoğun yağışların yarattığı geçici rahatlamaya rağmen Türkiye’nin hidrolojik dengesi sessiz fakat derin bir dönüşüm geçiriyor. Bilimsel analizler, son yıllarda hızlanan kuraklık eğilimlerinin artık yalnızca dönemsel bir iklim dalgalanması değil; toprakta, ormanlarda ve su döngüsünde biriken etkilerle birlikte kalıcı bir ekolojik baskıya dönüştüğünü gösteriyor.
YAZI: Dr. Bikem Ekberzade
2026 yılının ilk aylarında etkili olan yoğun yağışlar ve baraj doluluk oranlarında gözlenen artış, Türkiye’de kuraklığın etkilerinin hafiflediğine dair geçici bir iyimserlik yaratsa da, hidrolojik sistemler üzerine yapılan uzun dönemli analizler bu tablonun sanıldığı kadar rahatlatıcı olmadığını gösteriyor. Çünkü sorun artık yalnızca belirli dönemlerde yağışların azalması değil; toprağın, ekosistemlerin ve su döngüsünün giderek daha derin ve kalıcı bir kuruma rejimine sürüklenmesi.
Türkiye, Doğu Akdeniz havzasındaki konumu nedeniyle iklim değişikliğinin en sert hissedildiği bölgelerden birinde yer alıyor. Son yıllarda artan sıcaklıklar, değişme sinyalleri veren yağış rejimleri ve uzayan sıcak hava dalgaları, ülkenin hidrolojik dengesini giderek daha kırılgan hâle getiriyor. Özellikle 2024–2025 dönemi, Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre son yarım yüzyılın en kurak evrelerinden biri olarak öne çıkıyor. Bu süreçte İstanbul ve Ankara başta olmak üzere birçok büyükşehir ciddi su stresiyle karşı karşıya kaldı ve birçok büyükşehirde baraj seviyeleri kritik eşiklere geriledi.
Ancak asıl kritik nokta, 2026’daki yağışlı dönemin bile birçok bölgede yalnızca sınırlı bir toparlanma sağlayabilmiş olması. Bu durum, Türkiye’de kuraklığın artık geçici meteorolojik dalgalanmalardan ibaret olmadığını; daha kalıcı ve yapısal bir hidroklimatik dönüşüme işaret ettiğini gösteriyor. Uzun dönemli kuraklık indisi analizleri, özellikle 2018 sonrasında kuraklık sinyalinin hem mekansal yayılımının hem de sürekliliğinin belirgin biçimde arttığını ortaya koyuyor. Bir başka ifadeyle, Türkiye giderek daha yaygın ve kronik bir kuruma rejimine giriyor.
Toprak Sessizce Kuruyor
Copernicus’un yayınladığı güncel toprak nemi verilerine dayanan analizler, 2015–2025 döneminde Türkiye’nin büyük bölümünde belirgin bir nem kaybı yaşandığını gösteriyor. Özellikle yaz aylarında ve orman yangını sezonunda kayıpların daha da hızlandığı net bir şekilde görülüyor. Son 10 yıllık kuruma eğilimi, yıllık ortalama toprak neminde yaklaşık %17.7, yangın sezonunda %19.2 ve yaz döneminde %23.1 oranında düşüşte de kendini belirgin bir şekilde gösteriyor.
Bu değişim yalnızca sayısal bir düşüşle sınırlı değil. Toprak nemindeki azalma, bitkilerin su stresini artırıyor, evapotranspirasyon süreçlerini değiştiriyor ve ormanları yangına karşı çok daha hassas hâle getiriyor. Özellikle Karadeniz Bölgesindeki ormanlık alanlarda gözlenen nem kaybı eğilimi, yangın riskinin artık yalnızca Akdeniz Bölgesi gibi dönemsel kuraklık yaşayan bölgelerle sınırlı olmadığını gösteriyor. Daha da önemlisi, ekosistemler artık bu kaybı kısa sürede telafi edemiyor.
“Kuraklık Hafızası”: Doğa Yaşadığı Stresi Unutmuyor
“Kuraklık hafızası” kavramı, hidrolojik sistemlerin geçmişte yaşadığı kuraklık stresini yıllar boyunca taşıyabilmesini ifade ediyor. Farklı zaman ölçeklerinde yaptığımız gecikmeli korelasyon analizleri, kısa süreli (3-9 aylık) meteorolojik kuraklıkların nispeten hızlı biçimde zayıfladığını; buna karşın uzun vadeli hidrolojik kuraklık sinyallerinin (24-48 aylık) yıllar boyunca sistemde kalabildiğini ortaya koyuyor. Özellikle uzun dönem kuraklık analizlerinde, toprağın derinliklerinde bulunan su kaybının aradan bir yıl geçse dahi silinmediğini ve doğanın bu susuzluk krizini, yüzeysel kısa süreli toparlanmalara rağmen kendi içinde taşımaya devam ettiğini gösteriyor.
Bu durumun pratik anlamı oldukça kritik: Orman ekosistemleri yeni yangın sezonuna yıllık bölgesel yağışlara rağmen su stresi altında giriyor. Yani risk her yaz sıfırdan başlamıyor; önceki yılların birikmiş hidrolojik stresi yeni yangın sezonlarına taşınıyor. Bu nedenle tek bir yağışlı yıl, kronikleşmiş kuraklık koşullarını ortadan kaldırmaya yetmiyor.
Karbondioksit Paradoksu: Daha Yeşil Ormanlar, Daha Büyük Risk
İklim değişikliği yalnızca kurutucu bir etki yaratmıyor; aynı zamanda bir paradoksu da ortaya koyuyor. Atmosferde artan karbondioksit seviyeleri, bazı ekosistemlerde bitki büyümesini geçici olarak hızlandırabiliyor. Ormanlar daha yoğun, daha kapalı ve daha “yeşil” görünebiliyor. İlk bakışta olumlu gibi görünen bu süreç, kuraklığın devam ettiği bölgelerde farklı bir tehlikeyi de beraberinde getiriyor: artan biyokütle ve sonrasında yaşanabilecek hızlı kurumalarla ortaya çıkabilecek aşırı yakıt birikimi.
Başka bir ifadeyle, daha fazla bitki örtüsü her zaman uzun vadede daha sağlıklı bir ekosistem anlamına gelmiyor. Özellikle ormanlık alanlardaki bölünmelerin (yol geçişi, alt yapı çalışmaları, şehirleşme gibi nedenlerle) belirgin olduğu bölgelerde, su stresi devam ettiği sürece bu biyokütle, büyük yangınlar için devasa bir yakıt rezervine dönüşebiliyor.
2025 yılında Bursa, Bilecik ve Eskişehir çevresinde yaşanan ve can kayıplarıyla sonuçlanan büyük yangınlar, bu hidroklimatik baskının ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini net bir şekilde gösterdi. Kuraklık, ekosistem bozulması ve yangın rejimleri artık birbirini destekleyen bir geri besleme mekanizmasına dönüşmüş durumda: kuraklık ve orman fragmantasyonu bitki örtüsünü zayıflatıyor, zayıflayan ekosistemler yangına daha açık hâle geliyor, yangınlar ise toprağın su tutma kapasitesini ve hidrolojik dengeyi daha da bozuyor. Bu döngü kırılmadığı sürece, gelecekte daha da büyük ve yıkıcı yangın sezonlarıyla karşılaşılması olası görünüyor.
Türkiye İçin Yeni Bir Yangın ve Su Politikası Gerekiyor
Ortaya çıkan tablo, Türkiye’nin iklim risklerini artık yalnızca “afet yönetimi” perspektifiyle ele alamayacağını gösteriyor. Çünkü mevcut yaklaşım büyük ölçüde reaktif; yani yangın çıktıktan, barajlar boşaldıktan veya kriz görünür hale geldikten sonra devreye giriyor. Oysa yeni iklim rejiminde riskler çok daha önceden, sinyallerde gözlemlenen birikimlerle kendini ortaya koyuyor.
Bu nedenle yalnızca geçmiş yangın kayıtlarına dayalı klasik yönetim anlayışının yetersiz kaldığını artık aşikar. Gelecekteki risklerin öngörülebilmesi için hidroklimatik eğilimlerin, toprak nemi dinamiklerinin, ekosistem stresinin, orman parçalanmasının ve bitki örtüsünün fizyolojik tepkilerinin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.
Özellikle su toplama havzaları, kapalı ve özellikle karstik bölgelerde yeraltı sularını destekleme görevi gören ormanlık alanlar, yaşlı orman sistemleri ve yüksek karbon depolama kapasitesine sahip tüm ekosistemler artık yalnızca çevresel değil, aynı zamanda stratejik hidrolojik güvenlik alanları olarak görülmeli.
COP31 Bir Dönüm Noktası Olabilir mi?
2026 yılında Antalya’da düzenlenecek olan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31), Türkiye açısından önemli bir eşik olabilir. Çünkü Türkiye artık yalnızca iklim değişikliğinden “etkilenen” bir ülke değil; Akdeniz bölgesinde yer alan birçok ülke gibi, su stresi, ekosistem kırılganlığı ve yangın rejimlerinde dönüşüm yaşayan bir hidroklimatik sıcak nokta haline gelmiş durumda.
Bu nedenle COP31 yalnızca diplomatik bir organizasyon değil; Türkiye’nin kendi iklim uyum stratejisini yeniden masaya yatırması ve gelecek nesilleri de gözeterek tanımlaması için kritik bir fırsat olabilir. Afet yönetimi, ormancılık, su politikaları ve iklim adaptasyonunun birbirinden bağımsız alanlar olarak ele alındığı yaklaşım artık sürdürülebilir görünmüyor. Önümüzdeki dönemde ihtiyaç duyulan şey, ekosistemleri ve iklimi birlikte değerlendirebilecek, bütünleşik bir hidroklimatik risk yönetimi anlayışı.
Çünkü Türkiye’de bugün karşı karşıya kaldığımız tablo, kuraklığın artık yalnızca yağış eksikliğiyle açıklanabilecek geçici bir meteorolojik olay olmadığını ispatlar nitelikte. Süreç artık toprak neminden orman ekosistemlerine, su yönetiminden yangın rejimlerine kadar uzanan çok katmanlı bir hidroklimatik krize dönüşmüş durumda. Ekosistemlerin zaman içerisinde geliştirdikleri kuraklık hafızası da düşünüldüğünde, tek bir yağışlı sezonun biriken stresi ortadan kaldırmaya yetmediği açıkca görülüyor. Bu özellikle tüm dünyada değişen iklim merceğinde ortaya çıkan yeni yangın rejimlerini inceleyen biz araştırmacıların yakından bildiği bir gerçek. Türkiye’nin önümüzdeki dönemde ihtiyaç duyduğu şey ise, ekolojik döngüleri merkeze alan, bilim temelli ve bütünleşik bir su ve afet yönetimi yaklaşımı.
