Jeopolitik gerilimlerin arttığı bir dönemde Türkiye için enerji dönüşümü yalnızca bir iklim politikası değil; enerji güvenliğini güçlendiren, dışa bağımlılığı azaltan ve ekonomik kırılganlığı sınırlayan temel bir ulusal stratejidir.
Bölgede artan jeopolitik gerilimler, enerji güvenliği konusunu yeniden küresel gündemin üst sıralarına taşıdı. Petrol ve gaz piyasalarının jeopolitik gelişmelere duyarlı yapısı, enerji ithalatına bağımlı ülkelerde fiyat oynaklığı ve arz kesintisi risklerini artırıyor. Türkiye, enerji ithalatına yüksek ölçüde bağımlı bir ekonomi olarak bu gelişmelerden doğrudan veya dolaylı biçimde etkilenme potansiyeline sahip.
SHURA GÜNDEM’in bu sayısı, savaşın Türkiye’nin enerji güvenliği üzerindeki olası etkilerini petrol ve gaz piyasaları ile elektrik sistemi açısından ele alıyor.
Jeopolitik Gelişmelerin Türkiye’nin Enerji Sistemi Üzerindeki Etkileri
Türkiye’nin bölgedeki savaş nedeniyle kısa dönemde petrol ve gaz tedarikinde ciddi bir kesinti yaşaması beklenmiyor. Bununla birlikte, orta ve uzun vadede riskler ve belirsizlikler devam ediyor.
Türkiye’nin petrol ve gaz piyasalarında başlıca risk alanlarına bakıldığında; petrol piyasasında küresel petrol fiyatları üzerindeki baskının artması, Irak ve Suudi Arabistan’daki petrol tesislerine saldırı ve ihracatın kesintiye uğraması ve Rusya’ya yönelik yaptırımların ağırlaştırılması riskleri bulunuyor.
Gaz tarafında ise tedarikçi portföyünün çeşitlendirilmiş olması, elektrik üretiminde gaza bağımlılığın azalması ve kış sezonunun geride kalmasıyla birlikte kısa vadede tüketim veya tedarik kaynaklı belirgin bir risk öngörülmüyor. Bununla birlikte orta ve uzun vadede, İran ve Azerbaycan ile yapılan tedarik anlaşmalarının sürdürülebilirliği, Rusya’ya yönelik yaptırımların derinleşmesi ve kış aylarında artan talep nedeniyle oluşabilecek arz baskısı riskleri tetikleyebilir. Petrol fiyatlarının uzun süre yüksek seyretmesi Türkiye’de dış ticaret açığı, cari açık ve enflasyon üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.
Petrol Fiyatları ve Temininde Güncel Durum
Brent petrol fiyatı savaşın yarattığı belirsizlik ortamında 100 dolar ve üstünde seyrediyor. Küresel piyasada son yılların en yüksek seviyesi, 2022 yılında 119,6 dolar olarak kaydedilmişti.
Hürmüz Boğazı’na bağlı tedarikin payının görece sınırlı olması, Türkiye’nin petrol temininde büyük bir kesinti yaşama olasılığını azaltıyor. Ancak, Kuzey Irak’taki saldırıları takiben 15 Mart sonrasında Irak’ın ham petrol ihracatını geçici olarak durdurduğunu açıklaması bazı güçlüklerin yaşanabileceğine işaret ediyor. Diğer taraftan küresel petrol fiyatlarının uzun süre yüksek seyretmesi ekonomik dengeler üzerinde önemli baskı yaratabilir. Nitekim Brent petrol fiyatının yıllık ortalama olarak 100 doların üzerine çıktığı 2022 yılında, Türkiye’nin enerji kaynaklı dış ticaret açığı bir önceki yıla göre %90 artarak 80 milyar dolar, toplam dış ticaret açığı 2,4 kat artarak 110 milyar dolar, cari açık ise 3,5 kat artışla 48 milyar dolar seviyesine ulaşmıştı.
Gaz Fiyatları ve Temininde Güncel Durum
Avrupa gaz fiyatları, jeopolitik gelişmelere paralel olarak yüksek oynaklık göstermeye devam ediyor. Fiyatlar 2022 yılında 336,7 Euro/MWh seviyesine kadar yükselmişti. Son bir yılda ise yaklaşık 30 Euro/MWh seviyesinden krizle birlikte 56 Euro/MWh’e çıktı, ardından 49 Euro/MWh’e geriledi. Türkiye’nin gaz tedarikinde LNG’nin payı, özellikle spot LNG payı, son yıllarda artış gösteriyor.
2025 yılında başlıca tedarikçilerin Türkiye’nin toplam gaz ithalatındaki paylarına baktığımızda; boru hattı gazında Rusya’nın %36,5; Azerbaycan’ın %20,6 ve İran’ın %13,5 payı bulunuyor. LNG ithalatında ise ABD’nin %15,7; Cezayir’in %7,7 ve diğer ülkelerin %6 payı var.
ABD, spot LNG piyasasında giderek daha önemli bir tedarikçi haline geliyor. Türkiye’nin gaz tedarikinde uzun dönemli petrol endeksli sözleşmelerin payı azalırken, piyasa fiyatlarına daha açık olan kısa vadeli ve spot LNG’nin payı artıyor. Bu durum, tedarik esnekliğini artırırken fiyat oynaklığını da yükseltiyor.
Türkiye’de Gaz Tüketimi ve Elektrik Üretimi
Türkiye’nin gaz tüketimi incelendiğinde, 2018 yılından itibaren elektrik üretimi amacıyla kullanılan gaz miktarında belirgin bir düşüş görülüyor.
Türkiye’de gaz tüketiminde 2018-2024 arasındaki yapısal değişime bakıldığında; elektrik üretiminde gaz kullanımı 18-20 milyar m³’ten 13-14 milyar m³’e geriledi; gaz tüketiminde elektrik sektörünün payı ise 4,7 milyar m³ azalarak %37’den %25’e düştü. Buna rağmen toplam gaz tüketimi 4,2 milyar m³ arttı. Bu artışın büyük kısmı konut tüketimindeki yükselişten kaynaklandı. Bu eğilim, elektrik üretiminde gaza bağımlılığın azalmasına rağmen, konut tüketiminin gaz talebini artırmaya devam ettiğini gösteriyor.
Elektrik üretiminde gaza bağımlılığın azalması olumlu bir gelişme olsa da kurak yıllarda düşen hidroelektrik üretimi genellikle gaz santrallarında üretimin artırılmasıyla telafi ediliyor. Nitekim 2025 yılında yaşanan kuraklık nedeniyle elektrik sektöründe gaz tüketimi 2024 yılına göre 2,8 milyar metreküp arttı ve sektörün toplam gaz tüketimindeki payı %28’e yükseldi.
Kış Aylarında Arz Güvenliği Riski
Enerji arz güvenliği açısından bakıldığında, Türkiye’de özellikle kış aylarında binalarda ısınma amaçlı gaz talebinin kesintisiz karşılanması kritik önem taşıyor. Geçmiş yıllarda kış aylarında çeşitli dönemlerde gaz kesintileri yaşanmıştı. Örneğin Ocak 2022’de İran’dan gelen gaz akışının kesilmesi nedeniyle konutlara gaz arzının sürdürülebilmesi için elektrik santralları ve bazı sanayi tesislerine üç günü bulan geçici kesintiler uygulanmıştı.
Bu çerçevede, Mart ayından sonra konutlarda gaz tüketiminin azalması ve mevsimsel hidroelektrik üretiminin artması, gaza olan ihtiyacı azaltabilir. Bununla birlikte savaşın ortaya çıkardığı arz sorunlarının 2026-2027 kış döneminde de devam etmesi halinde geniş kapsamlı ek önlemlere ihtiyaç duyulabilir. Krizin yaz aylarına yayılması halinde talebin düşük olduğu dönemde gaz depolarının doldurulması daha maliyetli hale gelebilir ve bu durum kış aylarında fiyatların artmasına yol açabilir.
Diğer taraftan İran’daki savaşın uzaması, Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması, İran’ın gaz iletim altyapısının zarar görmesi veya Azerbaycan’dan gaz akışının da savaştan etkilenmesi gibi olumsuz senaryolar, Türkiye’nin boru hattı üzerinden gaz temini açısından ciddi riskler yaratabilir. Böyle bir durumda oluşabilecek açığın Rusya’dan ek boru hattı gazı ve ABD’den ilave LNG tedarikiyle kapatılmaya çalışılması, hem fiyat artışlarına hem de tedarik açısından önemli güçlüklerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Körfez ülkelerinin LNG ihracatının kısıtlandığı bir senaryoda, Doğu Asya’nın LNG talebine ek olarak Türkiye ve Avrupa’ya tedarikin sürdürülmesi, Rusya, ABD ve Avustralya gibi diğer büyük tedarikçilerin üretim kapasitelerini zorlayabilir.
Yenilenebilir Enerji ve Türkiye’nin Enerji Bağımsızlığı
Böyle dönemlerde enerjide dışa bağımlılığın enerji arz güvenliği ve ülke ekonomisi üzerindeki olumsuz etkilerini tekrar hatırlıyoruz. Kriz dönemlerinde geleneksel olarak ilk akla gelen seçenek gazın kömürle, özellikle yerli kömürle ikame edilmesi oluyor. Türkiye özelinde bu seçeneğin iklim değişikliği, çevre ve sağlığa ilişkin sakıncalarının ötesinde de pratik olarak uygulanması mümkün görünmüyor. Yeni kömür tesislerinin finansman bulması zor, devreye alınması ise çok maliyetli ve uzun zaman alıyor. Çevresel izinler ve altyapı yatırımlarıyla birlikte en az 5 yıllık bir süreç gerektiriyor. İşletmede olan ithal kömür santralları tam kapasiteye yakın çalıştığından kısa dönemde sağlayabilecekleri üretim artışı kısıtlı. Yerli kömür santralları ise tesislerin eski ve verimsiz olması, teknik engeller, kömür teminindeki güçlükler ve işletmelerin yaşadığı ekonomik sorunlar nedeniyle kamu desteklerine rağmen üretimi sürdürmekte zorlanıyor.
Dolayısıyla risklerin en aza indirilmesi için temiz enerji dönüşümünün hızlandırılması önem taşıyor. Bu doğrultuda elektrik üretiminde arz sıkıntısını tetikleyebilecek ithal fosil yakıtlı santrallara alternatif kaynakların devreye alınması önem taşıyor. Bu bağlamda en hızlı devreye alınabilecek seçeneklerin başında özellikle güneş ve rüzgar enerjisi olmak üzere yenilenebilir enerji kaynakları geliyor. Yenilenebilir enerjiye dayalı bir enerji sisteminde güvenli ve güvenilir arzın sağlanabilmesi için batarya depolama sistemleri ve diğer esneklik seçenekleri ile desteklenen, modern, esnek ve dijital elektrik iletim ve dağıtım şebekeleri, enerji sisteminin vazgeçilmez unsurları arasında yer alacaktır.
Son yıllarda elektrik üretiminde yenilenebilir enerji kaynaklarının payının artması ve ithal gaza olan ihtiyacın azalması, Türkiye’nin enerji sisteminin kırılganlığını önemli ölçüde azalttı. Elektrik üretiminde yenilenebilir enerji payının hedefler doğrultusunda artırılması ve fosil yakıt kullanımının asgari düzeye indirilmesi, enerji güvenliğine önemli katkı sağlayacaktır.
Bununla birlikte ulaştırma, ısıtma ve sanayi sektörlerinde fosil yakıt bağımlılığı devam ediyor. Orta vadede enerji bağımsızlığını güçlendirmek için ulaştırma, sanayi ve ısıtma-soğutma alanlarında mümkün olduğu ölçüde elektrikle çalışan sistemlere geçiş gerekecektir.
Enerji bağımsızlığı, enerji güvenliği ve karbonsuzlaşmanın birlikte ilerlediği dayanıklı bir enerji sistemine ulaşabilmek için enerji dönüşümünün tüm unsurlarıyla birlikte planlanması kritik önem taşıyor. Kalıcı bir çözüm için planlamanın enerji yoğunluğunu azaltan, katma değeri artıran, stratejik sektörleri güçlendiren verimlilik odaklı sanayi ve ulaştırma politikalarını merkeze alması gerekiyor.
Enerji Güvenliği için Öncelikli Politika Adımları
Elektrik üretiminde gaz bağımlılığının azaltılması: Yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlandırılması, özellikle depolamalı güneş ve rüzgar projelerinin devreye alınması desteklenerek enerji sisteminin dayanıklılığının artırılması.
Geçiş sürecinde gaz arz risklerinin yönetilmesi: Gaz tedarikinde çeşitliliğin korunması; boru hattı gazı ve LNG arasında dengeli bir tedarik yapısının sürdürülmesi, farklı coğrafyalardan LNG erişiminin artırılması ve uzun dönemli sözleşmeler ile spot piyasa alımlarının dengeli biçimde kullanılması; kış aylarında talep artışına ve olası tedarik kesintilerine karşı depolama kapasitesinin güçlendirilmesi.
Elektrik iletim ve dağıtım şebekelerinin güçlendirilmesi: Yenilenebilir enerji payının artmasıyla birlikte batarya depolama sistemleri, talep tarafı yönetimi, şebeke modernizasyonu ve dijitalleşme gibi sistemin esnekliğini ve dayanıklılığını artıracak çözümlerin hızla devreye alınması.
Tamamlayıcı piyasa reformlarının hızlandırılması: Elektrik piyasasının batarya enerji depolama sistemleri ve talep tarafı katılımını güçlendirecek, esnekliği ve sistem güvenliğini ödüllendirecek şekilde tasarlanmasına yönelik reformların tamamlanması.
Enerji verimliliği ve elektrifikasyonun hızlandırılması: Ulaştırma, sanayi ve binalarda enerji verimliliği uygulamalarının artırılması, mümkün olan alanlarda elektrikli teknolojilere geçişin desteklenmesi.
Enerji dönüşümü ve arz güvenliği politikalarının birlikte planlanması: Enerji güvenliği, enerji bağımsızlığı ve karbonsuzlaşma hedeflerinin birbirini destekleyecek şekilde ele alınması; enerji dönüşümüne yönelik politika ve yatırımların uzun vadeli ve bütüncül bir çerçevede planlanması.
Sanayi dönüşümü ve enerji talebinin yapısal olarak azaltılması: Enerji ithalat bağımlılığının kalıcı olarak azaltılması için, yüksek enerji yoğunluklu sektörlere dayalı üretim yapısından inovasyon, yüksek katma değer ve düşük enerji yoğunluklu sektörlere geçişin hızlandırılması.
Jeopolitik gerilimlerin arttığı bir dönemde Türkiye için enerji dönüşümü yalnızca bir iklim politikası değil; enerji güvenliğini güçlendiren, dışa bağımlılığı azaltan ve ekonomik kırılganlığı sınırlayan temel bir ulusal stratejidir.
