26 Ağustos’ta Nepal-Tibet sınırında yaşanan ve yüzlerce kişinin hayatını kaybetmesine neden olan felaketin, bir heyelan akabinde buzul-kaya kütlesinin kopmasının başlattığı olaylar zincirinden kaynaklandığı düşünülüyor. Yeni bir çalışma ise iki yıl önce Fransız Alplerindeki La Bérarde kasabasını vuran sel felaketinde de bölgedeki buzul gölünün altındaki yüzbinlerce metreküplük su ceplerinin afetin boyutunu artırmış olabileceğini ortaya koyuyor. Her iki olay da iklim değişikliğinin dağ sistemlerinin hassasiyetini artırırken, birbirini tetikleyen tehlikelerin etkilerinin çok daha yıkıcı olabildiğini gösteriyor. Türkiye’nin de Kaçkarlar, Cilo, Sat ve Ağrı Dağı gibi buz, kar, kaya ve suyun iç içe geçtiği yüksek dağ sistemleri de zincirleme afet riski barındırıyor.
YAZI: Dr. Bikem Ekberzade
26 Ağustos’ta Nepal-Tibet sınırında yaşanan ve yüzlerce kişinin hayatını kaybetmesine yaklaşık 3.000 kişinin de kaybolmasına yol açan felaketi tetikleyenler arasında, sırasıyla, orta şiddetli bir deprem, sel ya da buzul gölü taşkını olasılıkları konuşuldu. Akabinde ortaya çıkan uydu görüntüleri ve ilk bilimsel değerlendirmeler ise çok daha karmaşık bir sürece işaret ediyor: Langtang Lirung çevresinde gerçekleşen bir heyelanla birlikte bir buzul veya kaya kütlesinin kopması, devasa bir buz-kaya çığına dönüşerek vadiye ve nehir sistemine ulaşıyor. Burada biriken malzeme ve su, birbirini izleyen taşkın ve moloz akışlarını tetikliyor.
Nepal’de olası ardışık tehlikelere karşı uyarılar devam ederken, yaşananlar, iki yıl önce bu sefer Avrupa’nın yüksek dağ sisteminde yaşanan bir başka felaketi anımsatır nitelikte. 2024 yılında, Fransız Alplerindeki La Bérarde kasabasında yaşanan olay, kayıtlara büyük bir sel felaketi olarak geçmişti. Ancak 18 Ağustos’ta Natural Hazards and Earth System Sciences dergisinde yayımlanan bir çalışma, olayın basit bir sel taşkını olmadığına işaret ediyor. Araştırmacılar, buzul gölünün içinde ve altında saklı bulunan su kütlelerinin de denkleme katılması gerektiğinin altını çiziyor. Çalışmaya göre, teorik olarak, buzulun altındaki su ceplerinde depolanmış yüzbinlerce metreküpe varan su, 18 Ağustos’taki olayda açığa çıkarak sel taşkınının şiddetini artırmış olabilir.
Himalayalar ve Fransız Alplerinde yaşanan olaylar bize dağ ve buzul sistemlerinin karmaşık yapılarını ve iklim değişikliğiyle birlikte bu sistemlerdeki belirsizliklerin artma eğilimini ve özellikle zincirleme afetleri tetikleme potansiyelini bir kez daha hatırlatıyor.
Dağlık Sistemlerde Zincirleme Felaketlere Sık Rastlanıyor
Yüksek dağ ortamlarında gelişen tehlikelerin birbirlerini tetikleme olasılıklarını gösteren bu iki olaydan çıkan ortak ders şu: Dağlık sistemlerde gelişen tehlikeler, sıklıkla, peşpeşe gelen afetler silsilesine dönüşüyor. Bu tür olaylar, zincirleme tehlikeler olarak tanımlanıyor. Bir olayın diğerini tetiklediği ya da etkisini yükselttiği bu sistemlerde, felaketin boyutunu, yalnızca ilk tetikleyici değil, süreçler arasındaki etkileşim de belirliyor.
Nepal’de bir buzulun kopması, buz ve kayanın heyelanla birlikte vadiye taşınması, nehrin önünün kapanması ve ardından su, çamur, kaya ve buzun birlikte hareket etmesi felaketi getiriyor.
La Bérarde’da ise olağanüstü miktardaki yüzeysel suya, buzulun içinde veya altında depolanmış olabilecek bir su kütlesinin ani bir boşalma sonucu eklenmiş olması ihtimali araştırılıyor.
Türkiye de Risk Altında: Zincirleme Afetlere Hazırlanmalıyız
Türkiye; mevsimsel kar örtüsü, buzullar ve yüksek rakımlı periglasiyal alanlar barındıran, yüksek ve sarp dağ sistemleri olan bir ülke. Üstelik bu dağların yamaçları ve vadileri; yerleşimler, yollar, enerji altyapısı ve diğer insan faaliyetleriyle birbirine bağlı.
Doğu Anadolu’nun yüksek dağlarından Kaçkarlar, Cilo ve Sat sıradağlarından Ağrı Dağı’na kadar Türkiye’nin farklı bölgelerinde buz, kar, kaya, su ve sedimentin aynı sistem içinde etkileşime girdiği ortamlar var.
Dolayısıyla Nepal ve La Bérarde örnekleri, Türkiye açısından önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Dağlık alanlardaki afet risklerini bireysel vakalar olarak mı değerlendiriyoruz, yoksa bir tehlikenin diğerini tetikleme potansiyelini hesaba katıyor muyuz?
Bu soruya verilen cevap gelecekte yaşanacak afetlerin olası sonuçlarını da belirleyecek. Kurumlar ve disiplinlerarası bilimsel çalışmaların sürekliliği ve sonuçların ulusal politikalara etkili bir şekilde entegre edilmesi de özellikle dağlık alanlarda karşılaşacağımız zincirleme olaylara karşı hazırlıklı ve donanımlı olmamızı da sağlayacak.
