1972 yılından beri sivil toplum grupları tarafından UNFCCC’den gelişmeleri ve sivil toplumun sesini aktarmak için Climate Action Network tarafından yayımlanan ECO’nun yeni bülteni yayında.
ECO, Adil Geçiş’in tasarımını ve uygulanmasını destekleyen pek çok girişim ve ortaklık duyuyor. Biz de dedektif şapkamızı taktık, bakalım ECO ne buldu? “Adil Geçiş” etiketi taşıyan çoook sayıda proje ve plan, geçişin “adalet” boyutunda sınıfta kalıyor. Zengin ülkelerin, destek alan ülkelerde geçişin nasıl olacağını kendi başkentlerinden dikte etmesi, finansmanı etkilenen toplulukların çıkarları yerine kendi şirketlerine yönlendirmesi ve zaten borç yükü altındaki ülkeleri daha da borçlandırması, sorunlardan yalnızca birkaçı.
Ama korkmayın! ECO, bu üzücü tabloyu değiştirmek, Adil Geçiş stratejilerinin finansmanına ve desteklenmesine adalet ve verimlilik kazandırmak için büyük bir fırsatımız olduğunu biliyor. Belém’i hatırlıyor musunuz? Adil Geçiş konusunda tarihî bir atılım sağlayan COP’un üzerinden çok da zaman geçmedi.
COP30’un Adil Geçiş kararı, “özellikle adil ve hakkaniyetli bir geçiş sürecindeki gelişmekte olan ülkeleri desteklemek için yeni ve ilave, hibe temelli, son derece uygun koşullu finansmanın ve borç yaratmayan araçların artırılmasının kritik önemini koruduğunu” hatırlattı ve bunu gerçekleştirmek için yeni bir mekanizma geliştirilmesini kararlaştırdı.
Peki şimdi Belém’den Antalya’ya nasıl ilerleyeceğiz? Güçlü bir uygulama mekanizmasına ihtiyaç olduğunu görmek zor değil. Belém-Antalya Mekanizması’nın (BAM) işlevleri arasında, Adil Geçiş stratejileri için finansal kaynakları harekete geçirme rolü ile Adil Geçiş’i finanse eden aktörleri koordine edip uyumlu çalışmalarını sağlayacak usuller bulunmalı. İkincisi, uygulama usulleri işlevleri izlemeli; yalnızca diyaloglar yeterli olmayacak. Aciliyet, Adil Geçiş finansmanını erişilebilir, etkili ve en üst düzeyde kabul edilmiş sağlam ilke ve standartlara dayalı kılacak bir kaynak seferberliği grubu gerektiriyor.
Peki nereden başlamalı? Etkiyi artırmak ve şeffaflığı güçlendirmek için mevcut finansman önerilerini haritalandırarak ve finansmanı BMİDÇS ilkeleriyle uyumlu hâle getirerek. ECO, bu fikirlerden bazılarının salonda dolaştığını duydu ve tüm ipuçlarını birleştirerek yapbozu tamamlıyor. Artık araştırmadan çözüme geçme ve BAM’ı harekete geçirme zamanı.
Finansman Taahhütlerinde Sert Düşüş
Carbon Brief dün, 2026 yılına yönelik iklim finansmanı taahhütlerinin %70 düştüğünü bildirdi. Bu utanç verici tablo, önceki çok yıllı iklim finansmanı taahhütlerinin geçen yıl sona ermesinin ve o tarihten bu yana yalnızca beş ülkenin 2025 sonrası için iklim finansmanı planı sunmasının sonucu. Bugünkü Liderler Zirvesi’nde tüm gözler Avustralya’daydı. Müzakerelerin Başkanlığını üstlenen ülkenin öncülük ederek yeni bir iklim finansmanı taahhüdü açıklaması umuluyordu. Ancak somut adım yerine boş laflar duyuldu.
Henüz yeni taahhüt açıklamayan diğer önemli ülkeler arasında Almanya ve Fransa da var. Üstelik Almanya, 2025’te 6 milyar avro kamu finansmanı sağlama yönündeki mevcut sözünü bile tutamadı ve yalnızca 4,7 milyar avro sağladı. Sağlanan kamu finansmanının büyük bölümü ise kredi biçiminde. Böylece Küresel Güney ülkeleri, neden olmadıkları bir krizin bedelini öderken daha da borçlanıyor.
CARE’in yeni raporu, Küresel Güney ülkelerinin yıllık borç geri ödemelerinin yakında yeni iklim kredilerini aşabileceği uyarısında bulunuyor. Bu arada Küresel Kuzey ülkeleri, özel sektör finansmanının harekete geçirilmesiyle açığın sihirli biçimde kapatılabileceğini iddia ediyor. Oysa kanıtlar, bu yaklaşımın vaat edilen tutarları sağlamada sürekli başarısız olduğunu gösteriyor. Bunun bir örneği, AB’nin harekete geçirdiği özel sektör finansmanının 2024 ile 2025 arasında 1,7 milyar avro azalması.
Ancak ortada yeterince para olduğunu unutmayalım. Petrol ve gaz şirketleri, devlet sübvansiyonlarının desteğiyle savaşlardan yararlanarak rekor düzeyde beklenmedik kârlar elde ediyor. G7 ülkeleri de yurt dışında fosil yakıtları desteklemek için Kayıp ve Zarar Fonu’na taahhüt edilen tutarın 30 katından fazlasını harcamayı sürdürüyor. Gelişmiş ülkeler, fosil yakıt sübvansiyonlarını sona erdirerek, kirletenlere bedel ödeterek, askerî harcamaları azaltarak ve adaletsiz küresel finans kurallarını değiştirerek her yıl trilyonlarca dolarlık kamu kaynağı yaratabilir. Bu kaynaklar, hem kendi ülkelerindeki insanların ihtiyaçlarını karşılamaya hem de Küresel Güney’e borçlu oldukları iklim finansmanını sağlamaya yeter.
Gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı yükümlülüklerini yerine getirmemesi, her yıl iklim müzakerelerini baltalıyor. Ancak gelişmiş ülkeler iklim finansmanına bağlılıklarını sürdürdüklerini söylüyor. Eğer ciddilerse en azından 300 milyar dolarlık hedefe ulaşılmasını, uyum finansmanının üç katına çıkarılmasını ve çok taraflı fonların üç katına çıkarılmasını destekleyecek 2025 sonrası taahhütlerini açıklamalılar. COP31, gelişmiş ülkeleri COP32’ye kadar bu taahhütlerin nasıl yerine getirileceğini gösteren 2025 sonrası uygulama planları hazırlamaya çağırmalı.
Tarım Müzakerelerinde Kimya Tutmadı
Tarım müzakereleri güçlü bir kimyasal aşka sahne oldu, ama içimizi ısıtan türden değil. Kimyasal gübreler, bu toksik “eski sevgili” (en azından ECO, tarım müzakerelerinin agroekolojiyle yoluna devam edeceğini açıkça gösteren bütüncül ve sistemik çalıştaydan sonra ilişkinin bittiğini sanmıştı), gıda güvenliği için yeniden vazgeçilmez ilan edildi. Üstelik bu zehirli ilişkinin gölgelerde bekleyen bir ortağı daha var: fosil yakıt endüstrisi. Zirai kimya şirketleri ve fosil yakıt devleri aynı petrokimya madalyonunun iki yüzü. Kömürü, petrolü ve gazı gübreye ve pestisitlere dönüştürüp çiftçilere bağımlılığı gıda güvenliği diye pazarlıyorlar.
Kimyasal gübreler geleceğimizi güvenceye almak bir yana, gıda sistemlerimizi fosil yakıt çıkarma ve ticaretine bağımlı kılarak iklim emisyonlarını, sağlık risklerini ve gıda fiyatlarını artırıyor. Kimyasal gübrelerin bu zehirli davranışlarının zararları yalnızca ekonomik değil; her alanda hissediliyor. Yüzey akışıyla taşınan gübreler akarsuları ve yeraltı sularını kirletirken üretim ve kullanım süreçleri kanser, üreme sağlığı sorunları ve solunum hastalıklarıyla bağlantılı hava kirliliğine yol açıyor. Gübreler yalnızca fosil yakıtlardan üretilmekle kalmıyor, uygulandıklarında CO₂’den yaklaşık 300 kat daha güçlü bir sera gazı olan diazot monoksit de salıyor. Gübrelerin yaşam döngüsü boyunca iklim üzerindeki etkileri, ticari havacılığınkilerle yarışıyor.
ECO, bu ilişkinin diğer tarafının nasıl vurgunculuk yaptığını herkese hatırlatmak istiyor. Mevcut gübre krizinin ortasında çok uluslu gübre şirketleri beklenmedik ölçüde yüksek kârlar elde ederken çiftçiler ve tüketiciler ağır bedeller ödüyor. Sanki iklim kaynaklı şoklar, tarımda gerçek uyuma yönelmek için yeterli bir neden değilmiş gibi. Agroekoloji toprağı ve iklimi korur, kimyasal gübrelerin çiftçiler ve ülkeler üzerindeki kıskacını kırar. Artan gübre fiyatlarına karşı da koruma sağlar.
Kimyasal gübreler toprağı ve müzakerelerde bugüne kadar verdiğimiz emeği yok ediyor. Artık şu boşanma belgelerini gerçekten imzalayabilir miyiz? Çiftçiler ve süreçten etkilenen herkes için sosyal koruma sağlayarak gıda sistemlerinde Adil Geçiş’e yönelmemiz gerekiyor. Güçlü gübre lobilerinin gündemleri, hem sahada hem müzakerelerde gıda sistemlerindeki adil geçişleri geciktiriyor ve tarıma ilişkin Şarm El-Şeyh Ortak Çalışması’nı (SSJW) rayından çıkarma tehdidi oluşturuyor. Tarım müzakereleri artık gübreleri düşünmekten vazgeçmeli. Aralarındaki bu sahte kimyaya kanmamalılar; yoksa ortak çalışmanın asıl amacını, agroekolojiyle güzel bir gelecek kurmayı gözden kaçırabilirler. ECO ayrıca, çıkar çatışmalarına ilişkin bir politika benimsenerek bu toksik eski sevgiliyi hâlâ savunan tüm endüstriyel tarım lobicilerinin BMİDÇS süreçlerine katılmasının engellenmesini tavsiye ediyor.
Dağlar Yıkılırken Nepal, Antalya’nın Harekete Geçmesini Bekleyemez
Son beş yılda dünya, aşırı seller, sıcak hava dalgaları ve kuraklıklar gibi milyonlarca kayba ve yüzlerce ölüme yol açan çok sayıda felaketle karşı karşıya kaldı. 26 Ağustos’ta Çin sınırındaki Rasuwa bölgesinde, Bhote Koshi Vadisi’ni yerle bir eden ve Nepallilerin artık “dağ tsunamisi” olarak adlandırdığı felaket karşısında ECO dehşete düştü. Bir buzulun ve dağın çökmesiyle, yalnızca yaklaşık yedi dakikalık bir uyarı süresinin ardından aşağı havzaya doğru peş peşe gelen sel dalgaları oluştu.
İlk tahminlere göre 1.453 kişi hayatını kaybetti, 5.000’den fazla kişi hâlâ kayıp ve yaklaşık 60.000 kişi doğrudan etkilendi. Ayrıca 760 MW’ı aşkın hidroelektrik üretim kapasitesi, telekomünikasyon kuleleri ve ulusal karayolları yok oldu. Maddi kayıplar 2,7 milyar dolara ulaşırken toparlanmanın yaklaşık 4,7 milyar dolara mal olacağı öngörülüyor. Üstelik felaketler devam etti. Eylül sonunda seller ve heyelanlar Manang’daki Marsyangdi Nehri’ni kısmen tıkadı ve ülke genelinde aileleri etkiledi. 11 Ekim’de ise Budhi Gandaki Nehri taştı; evleri, köprüleri ve üç hidroelektrik projesini sürükleyip götürdü. Nepal’in küresel emisyonlara katkısı yok denecek kadar az, ancak genç ve kırılgan dağları başka yerlerde yaratılan bir krizin bedelini ödüyor. Kayıp ve Zarara Müdahale Fonu’nun 21,6 milyon dolarlık desteği, memnuniyet verici bir dayanışma örneğiydi; ancak kayıpların yüzde birinden bile azını karşıladı. ECO buna sele karşı bir kova su diyor. ECO, COP31’in dağların sesinin duyulduğunu göstermesini istiyor. Mevcut ısınma koşullarında 1,5°C eşiğinin geçici olarak bile aşılması, buzulları geri dönüşü olmayan eşiklerin ötesine itiyor. Başta büyük ve tarihsel emisyon sorumluları olmak üzere Taraflar, bu eşik aşımını olabildiğince sınırlı ve kısa süreli tutacak ölçüde derin emisyon azaltımları gerçekleştirmeli. ECO, dağların karşı karşıya olduğu risklerin uyum, finansman ve kayıp ve zarara ilişkin kararlara yön vermesi için Antalya’da Dağlar ve İklim Değişikliği Diyaloğu’nun her yıl düzenlenen bir etkinliğe dönüştürülmesi gerektiğine inanıyor. Kayıp ve Zarara Müdahale Fonu’nun (FRLD), gelişmiş ülkelerden sağlanacak gerçek ve öngörülebilir finansmana ve aylar süren bürokratik işlemlerden sonra değil, felaket yaşandığı anda kaynak aktaracak kalıcı bir hızlı ödeme mekanizmasına ihtiyacı var. Antalya, FRLD’ye iklim etkileriyle yıkıma uğrayan ülke ve toplulukların ihtiyaç duyduğu ölçekte ve hızda destek sağlamasını güvence altına alacak yönlendirmeler sunmalı. Dağlık ülkelerdeki kırılgan toplulukları desteklemek üzere Küresel Uyum Hedefi’nin ve bu hedefe ilişkin çerçevenin uygulanabilmesi için uyum finansmanı 2035’ten önce üç katına çıkarılmalı ve ihtiyaç temelli bir finansman yaklaşımına doğru ilerlenmeli. Bu kaynakların tamamı kredi değil, hibe olarak sağlanmalı: Hiçbir ülke, neden olmadığı bir felaketin yaralarını sarmak için borçlanmak zorunda kalmamalı. ECO, Nepal ve diğer dağlık ülkeler Antalya’ya daha fazla vaat duymak için değil, somut uygulama görmek için geldi.
