İran savaşı ve Hürmüz Boğazı krizinin başlamasından bu yana yükselen fosil yakıt fiyatları Türkiye’ye şimdiden 9,04 milyar dolarlık ek maliyet getirdi. Gerilimin sürmesi halinde bu rakam yıl sonuna kadar 24,59 milyar dolara kadar çıkabilir. Gerilim hızla sona erse bile Türkiye’nin karşı karşıya kalacağı ek maliyetin 14 milyar doların üzerinde olması bekleniyor.
350.org’un yeni analizine göre, İran savaşı ve Hürmüz Boğazı krizinin başlamasından bu yana yükselen petrol ve gaz fiyatları Türkiye’ye şimdiden yaklaşık 9 milyar dolarlık ek maliyet yükledi. Gerilimin yıl sonuna kadar devam etmesi halinde bu maliyetin 23,36 ila 24,59 milyar dolar aralığına ulaşması bekleniyor.
Hürmüz Boğazı ve bölgedeki gerilimin hızla azalması durumunda bile – son haftalarda yeniden tırmanan gerilim ve buna bağlı yükselen enerji fiyatları dikkate alındığında – yüksek petrol ve gaz fiyatlarının Türkiye’deki hanelere ve işletmelere yıl sonuna kadar 14,05 ila 14,79 milyar dolar arasında ek maliyet getireceği öngörülüyor.
350.org’un analizi, Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) Nisan 2026 Dünya Ekonomik Görünüm raporundaki petrol ve gaz fiyat senaryoları, Türkiye’nin enerji tüketim verileri ve İran savaşı ile Hürmüz Boğazı krizinin başlangıcından bu yana gözlemlenen fiyat ortalamalarına dayanıyor.
Çalışma gübre ve gıda fiyatlarındaki artış, ekonomik üretim ve istihdamdaki düşüş ya da fosil yakıt fiyatlarındaki oynaklığın tetiklediği enflasyon gibi dolaylı etkileri kapsamıyor. Bu nedenle gerçek ekonomik zararın, yalnızca petrol ve gaz fiyatlarındaki artıştan kaynaklanan doğrudan maliyetlerden çok daha yüksek olması bekleniyor.
Bu analiz, dünyanın en büyük beş petrol ve gaz şirketinin bu çeyrekte toplam 48 milyar dolar kâr açıkladığı dönemde yayımlandı. TotalEnergies 6 milyar dolar, Shell 9,8 milyar dolar, Chevron 12,1 milyar dolar, ExxonMobil 14,5 milyar dolar ve BP 5,7 milyar dolar kâr açıklarken, şirketlerin çoğu 2022’den bu yana en yüksek kârlarından bazılarını elde etti.
Türkiye Bağlamı
Türkiye enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü hâlâ ithal fosil yakıtlardan karşılıyor. Bu durum, ülkeyi küresel petrol ve gaz fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı son derece kırılgan hale getiriyor. 350.org‘un analizine göre, İran savaşı ve Hürmüz Boğazı krizinin başlamasından bu yana yükselen fosil yakıt fiyatları Türkiye’ye şimdiden 9,04 milyar dolarlık ek maliyet getirdi. Gerilimin sürmesi halinde bu rakam yıl sonuna kadar 24,59 milyar dolara kadar çıkabilir. Gerilim hızla sona erse bile Türkiye’nin karşı karşıya kalacağı ek maliyetin 14 milyar doların üzerinde olması bekleniyor. Bu hesaplamalar yalnızca petrol ve gaz fiyatlarındaki doğrudan artışı kapsıyor; gıda ve gübre fiyatlarındaki yükseliş, enflasyon, ekonomik daralma ve istihdam kayıpları gibi dolaylı etkiler ise bu rakamlara dahil değil.
350 Türkiye’den Barış Eceçelik şunları söyledi: “Türkiye’nin fosil yakıtlara bağımlılığı, dünyanın herhangi bir yerinde yaşanan jeopolitik bir krizin çok kısa sürede enerji faturalarına, enflasyona ve yaşam maliyetine yansıması anlamına geliyor. Milyarlarca dolarlık bu yükü yurttaşlar ve işletmeler üstlenirken, fosil yakıt şirketleri rekor düzeyde kâr açıklamaya devam ediyor. Bu kabul edilemez bir adaletsizlik. Fosil yakıt şirketlerinin olağanüstü kârları adil biçimde vergilendirilmeli ve bu gelirler yenilenebilir enerjiye, iklim krizine uyum çalışmalarına ve fosil yakıtlardan hızlı ve adil bir çıkışın finansmanına aktarılmalıdır. Gerçek enerji güvenliği, fosil yakıtlara daha fazla bağımlılıkta değil; yenilenebilir enerjiye daha hızlı geçiştedir.”
Bu hafta hükümetler, Birleşmiş Milletler Uluslararası Vergi İşbirliği Çerçeve Sözleşmesi müzakerelerinin yeni turu için New York’ta bir araya geliyor. Bu süreç, çok uluslu şirketlerden daha fazla vergi geliri elde edilmesini sağlayacak küresel vergi kurallarını yeniden şekillendirmek ve bu gelirleri iklim direnci, kamu hizmetleri ve fosil yakıtlardan adil bir geçiş için kullanmak açısından tarihi bir fırsat sunuyor.
350.org’a göre BM Vergi Sözleşmesi, çok uluslu şirketlerin kârlarının giderek daha fazla yoğunlaştığı; buna karşın iklim krizinin maliyetinin hanelerin ve krize en az katkıda bulunan ülkelerin omuzlarına yıkıldığı adaletsiz küresel sistemi değiştirmek için önemli bir fırsat.
Küresel Vergi Adaleti İttifakı (Global Alliance for Tax Justice) ve ortaklarının analizine göre, dünyanın en büyük 100 petrol ve gaz şirketinin kârlarına uygulanacak %20’lik ek bir vergi, 2015 yılından bu yana 1 trilyon ABD dolarından fazla gelir sağlayabilirdi.
350.org şu çağrıda bulunuyor:
– Savaş, piyasa krizleri ve enerji fiyatı şokları dönemlerinde fosil yakıt şirketlerinin olağanüstü kârlarına güçlü ve kalıcı vergiler uygulanması,
– Özellikle Küresel Güney ülkelerine çok uluslu şirketleri vergilendirme konusunda daha fazla yetki sağlayacak uluslararası vergi kurallarının güçlendirilmesi,
– Fosil yakıt şirketlerinden elde edilecek kamu gelirlerinin yenilenebilir enerjiye, iklim krizine uyum çalışmalarına ve fosil yakıtlardan hızlı ve adil bir çıkışın finansmanına yönlendirilmesi.
