Süpermarket rafları, geri dönüştürülmüş plastik ambalajlara dair “yanıltıcı” iddialarla dolu. Üreticiler, büyük ölçüde fosil yakıt kökenli olmasına rağmen plastikleri “döngüsel” ve iklim dostu olarak etiketleyen hesap yöntemleri kullanıyor.
Avrupa’daki süpermarket rafları, plastik ambalajlarını “sürdürülebilir” olarak pazarlayan markalarla dolu. Ancak bu ambalajların yalnızca küçük bir kısmı gerçekten atıktan geri kazanılırken, geri kalanı petrol kökenli malzemelerden üretiliyor.
Plastik ambalaj kullanan markaların çoğu, Suudi Arabistan devlet petrol şirketi Saudi Aramco’nun plastik üretim kolu tarafından üretilen malzemeleri kullanıyor. Suudi devletine ait bu holding, Birleşmiş Milletler plastik anlaşması kapsamında üretim kesintilerine karşı çıkıyor. Saudi Aramco ayrıca 2023’e kadar 70 milyon tondan fazla emisyonla dünyanın en büyük kurumsal seragazı üreticisi konumunda.
Aramco’nun petrokimya iştiraki Sabic, diğer büyük oyuncularla birlikte, zararlı iş modellerini “gezegen kurtarıcı” olarak yeniden markalaştırmanın başarılı bir yolunu geliştirdi. Plastik ürünleri “döngüsel” ve iklim dostu olarak etiketliyorlar. Oysa pratikte bu plastikler neredeyse tamamen fosil yakıt temelli olmaya devam ediyor ve hem küresel ısınmayı hem de plastik krizini derinleştiriyor.
Sektör baskısı altında olan Avrupa ise bağımsız uzmanların “yeşil aklama” olarak tanımladığı bu uygulamayı yasallaştırma yolunda ilerliyor. Gevşek Avrupa Birliği (AB) kurallarının 2026’da yürürlüğe girmesi bekleniyor.
Petrokimya Sanayi Tartışmalı Muhasebe Hilelerine Başvuruyor
Petrokimya sanayi, sözde sürdürülebilir plastiği teşvik etmek için, kimyasal geri dönüşümün en yaygın türü olan pirolizi öne çıkarıyor. Son derece enerji ve karbon yoğun olan bu süreç, plastik atıkları geri dönüştürülmüş hammaddeye yani piroliz yağına dönüştürüyor. Ancak bu tehlikeli bileşik, toplam hammaddenin en fazla %5’ini oluşturabiliyor ve yeni plastik üretiminde kullanılan buharla, petrol rafinerilerinde ağır ve düşük değerli hidrokarbonları daha hafif, daha değerli ürünlere dönüştüren endüstriyel tesislere verilen ad olan kracking tesislerine zarar vermemesi için %95 oranında, petrol türevi olan saf nafta ile seyreltilmesi gerekiyor.
Avrupa Komisyonu’nun çevre departmanında eski kıdemli uzman olan Helmut Maurer, “Tüm süreç plastik geri dönüşümü olarak etiketleniyor, oysa fosil yakıt kullanımı, mutlaka eklenmesi gereken saf hammaddeler nedeniyle artıyor” yorumunu yaptı.
Markaların yüksek geri dönüşüm oranları ve düşük emisyonlar sunduğunu gösteren cazip rakamlar sunabilmek için sektör, tartışmalı ama yasal iki muhasebe hilesine dayanıyor. “Kütle dengesi muhasebesi” (mass balance bookkeeping), geri dönüştürülmüş girdiyi belirli çıktı partilerine atfediyor. Örneğin, %95 nafta ile karıştırılmış %5 piroliz yağı, 100 tonluk üretimin %5’ine kredilendirilirse, bu 5 ton ambalaj “%100 geri dönüştürülmüş” olarak sertifikalandırılabiliyor. Halbuki gerçekte tamamen fosil hammaddeden oluşuyor ve içinde fiilen geri dönüştürülmüş hiçbir malzeme bulunmuyor.
Sıfır Atık (Zero Waste) adlı STK’da politika sorumlusu olan Lauriane Veillard, “Bu tüketiciler açısından adil değil. Geri dönüştürülmüş içerik, fiziksel olarak nihai ürünün bir parçası olmalı” dedi.
Bir diğer tartışmalı yaklaşım ise “kaçınılan emisyonlar” (avoided emissions) hesabı. Geri dönüştürülen miktara eşdeğer bir atık hacminin yakılması durumunda açığa çıkacak karbonun hesaplamadan düşülmesi, bakir plastik üretimiyle kıyaslandığında kâğıt üzerinde tasarruf varmış gibi görünmesine yol açıyor.
Kütle dengesi esasına dayanan geri dönüşüm etiketleri, sektör öncülüğündeki Uluslararası Sürdürülebilirlik ve Karbon Sertifikasyonu (ISCC) platformu tarafından veriliyor ve plastik üreticilerinden paketli ürün markalarına aktarılıyor.
Gerçekte Ne Kadar Emisyon Salındığı Önemli
Kamuya açık kayıtlar, Sabic’in plastik üretiminde kullandığı geri dönüştürülmüş malzemenin ya da piroliz yağının, şirketin Hollanda’daki Avrupa kraking tesislerine beslenen devasa nafta miktarı dikkate alındığında, toplam hammaddenin %5’inden bile azını temsil ediyor olabileceğini gösteriyor. Petrokimya grubunun karbon ayak izi hesaplaması, yani yaşam döngüsü değerlendirmesi (Life Cycle Assessment – LCA), pirolizden kraking aşamasına kadar olan tüm sürecin, plastiğin fosil yakıtlardan üretilmesine kıyasla %6 ila %8 daha fazla emisyon saldığını kabul ediyor. Ancak yalnızca yakmanın önlenmesi hesaba katıldığında, net faydalar pozitif görünüyor.
Avrupa Komisyonu’nun eski çevre uzmanlarından Maurer, “Önemli olan, kâğıt üzerinde ‘önlenmiş’ varsayıma dayalı emisyonlar değil, gerçekte neyin salındığıdır” dedi.
Sabic’in LCA’sı, aralarında Londra merkezli Plastic Energy’nin kurucu ortağının da bulunduğu uzmanlar tarafından yapılmış “titiz bir eleştirel inceleme” iddiasında bulunuyor. Plastic Energy, Sabic’in başlıca hammadde tedarikçisi konumunda. Dolayısıyla incelemeyi yapanlarla Sabic arasındaki yakın ticari ilişkiler, denetimin tarafsızlığına dair soru işaretleri doğuruyor.
Konu hakkında yorum yapan Almanya’daki Aachen Üniversitesi’nde atık yönetiminde emisyon kontrolü profesörü olan Peter Quicker, “LCA belgeleri reklam dışında bir amaca hizmet etmiyor çünkü şirketler, istedikleri sonuçları elde etmek için parametreleri kendileri kontrol ediyor” dedi.
Son üç yılda petrokimya şirketleri, yaklaşan yasaların kütle dengesini kapsamasını sağlamak için AB kurumları nezdinde lobi faaliyetlerini yoğunlaştırırken, piroliz yağı tedarikçileriyle alım anlaşmaları yapma yarışına da girmiş durumdalar.
