Küresel çapta savaşların ve sert bölünmelerin gölgesi altında dünya liderleri bu hafta Birleşmiş Milletler’de bir araya geliyor. İklim şokları ve yükselen fiyatlar yüz milyonlarca insan için hayatı halihazırda çok daha zorlaştırırken, kontrolden çıkan yapay zekanın insanlığı tehdit edebileceği yönündeki endişeler de artıyor.
21Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun yıllık üst düzey toplantısı 21-25 Eylül tarihleri arasında New York’da düzenleniyor. Zirve İran, Gazze, Ukrayna, Sudan, Kongo ve Myanmar’daki büyük savaşların sürdüğü bir zamanda gerçekleşiyor. Yanı sıra gezegenin geleceğini tehdit eden sıcaklık artışının amansız yükselişi, ülkeler içindeki ve arasındaki giderek büyüyen eşitsizlikler ve tıkanan nakliye rotaları ile tedarik zincirlerinin yaşam maliyetini artırıp büyümeyi yavaşlatmasıyla küresel ekonomide yaşanan şoklar da liderlerin önündeki en büyük sorunlar arasında.
Birleşmiş Milletler’in geleceği de kesinlikle gündemde olacak. 81 yaşına basan BM’de güç, hâlâ 21. yüzyılın küresel aktörlerinin değil, II. Dünya Savaşı’nın galip devletlerinin elinde bulunuyor. BM’nin 193 üye ülkesi; ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa’nın veto yetkileri sayesinde aşırı bir nüfuz kullandığı güçlü BM Güvenlik Konseyi gibi kilit kurumların güncellenmesini de içeren kapsamlı bir reform paketini kabul etti. Ancak reformu dile getirmek, hayata geçirmekten çok daha kolay.
Zirve Hâlâ Önemli
Bununla birlikte, BM’nin 193 üye ülke ve dünya liderleri için halen ‘ana buluşma adresi’ niteliğini koruduğu tartışmasız bir gerçek. Salı günü başlayacak olan Genel Kurul maratonunda, onlarca bakanın yanı sıra 130 civarında devlet ve hükümet başkanının kürsüye çıkması öngörülüyor.
Öne çıkan liderler arasında ABD Başkanı Donald Trump, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da yer alacak. Üç lider de Salı günü Guterres’in açılıştaki “dünyanın durumu” konuşmasının ardından söz alacak. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ise Çarşamba günü konuşacak.
Filistin halkını katleden İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahusu, Perşembe günü kurula hitap edecek. Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas ise ABD’nin vize vermeyi reddetmesi nedeniyle üst üste ikinci yılda da BM’ye gelemeyecek. Yine de aynı gün kurula video aracılığıyla seslenecek.
Zirveye kimin gelmediği de en az gelenler kadar dikkat çekici. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çarşamba günü Washington’da Trump ile görüşecek olmasına rağmen BM toplantısına katılmıyor. Bazı diplomatlar bunu bir boykot olarak nitelendiriyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de zirveye gelmiyor. Hindistan Başbakanı Narendra Modi ise katılımını iptal etti.
BM Zorlu bir Yılı Geride Bırakıyor
2026’nın BM için zorlu bir yıl olduğu şüphe götürmez. Uluslararası barış ve güvenliği sağlama ve Orta Doğu ile Ukrayna’daki büyük çatışmaları sona erdirme gibi temel sorumlulukları söz konusu olduğunda BM saf dışı bırakıldı. ABD’nin ödenmemiş milyarlarca dolarlık birikmiş borçlarını ödememesi, örgütün mali durumunu çalkantılı bir halde bıraktı.
Ancak Uluslararası Kriz Grubu’nun küresel konular ve kurumlar direktörü olan kıdemli BM gözlemcisi Richard Gowan, 2025 yılının daha da kötü olduğunu belirtiyor.
Bir yıl önce insanların, Trump’ın BM konuşmasını ABD’nin bu küresel örgütten ayrılacağını duyurmak için kullanacağını düşündüklerini söyledi. Trump geçen Eylül ayında böyle bir çekilme kararı açıklamadı ve BM, barış gücü operasyonlarında ve insani yardımlarda kısıntılara gitmek zorunda bırakan finansal sıkıntılarla son 12 ayı bir şekilde atlattı.
Son günlerde ABD, BM’nin bu yılki düzenli bütçesine 725 milyon dolarlık aidat borcunu ödedi. Ödeme, Trump’ın ABD’yi Birleşmiş Milletler’de tutmaya devam edeceğinin güçlü bir göstergesi oldu.
BM’nin artık “serbest düşüşte” olmadığını belirten Gowan, yine de örgütün “ucu açık veya kalıcı bir krizin içine saplanmış durumda” olduğunu söyledi.
Yapay Zeka Görüşmelerin Merkezinde Olacak
Yapay zekanın geleceği; hız kazanan gelişimi ve pek çok avantajının yanı sıra pek çok dezavantajı ve bilinmeyeni de barındıran bu teknoloji için küresel denetim mekanizmaları bir yana, sektörel kontrollerin bile bulunmadığının yeni yeni fark edilmesiyle küresel endişelerin en ön sırasına yerleşti.
Küresel zirveden günler önce, bu teknolojinin insan kontrolünden çıkabileceği konusunda uyarılarda bulunuldu ve çalışmaların durdurulması çağrısı yapıldı ancak Trump bu endişeleri “bir aldatmaca” diyerek kestirip attı ve ABD’nin Çin’in önünde kalmasını sağlamak için ilerlemenin sürdürülmesi gerektiğini savundu.
BM Güvenlik Konseyi, Çarşamba öğleden sonraki gündemine yapay zeka üzerine üst düzey bir toplantı ekledi; bu durum, giderek büyüyen endişenin ve bu meseleyi ele alma ihtiyacının bir göstergesi.
BM Başkanı için bu, küresel liderlerle bir araya geleceği son genel kurul toplantısı olacak. Geçtiğimiz hafta gazetecilere verdiği demeçte konuşmasının ön izlemesini paylaşan Genel Sekreter, “derin bir belirsizlik çağında” güç dengelerinin kaymakta olduğunu ifade etti.
