ECO: Fosil Yakıtlardan Çıkış İçin Enerjimiz Hâlâ Yüksek!

Climate Action Network tarafından yayımlanan ECO bültenleri İklim Haber’de: “Fosil yakıtlardan aşamalı çıkış olmadan iklim kriziyle mücadele edemeyiz ve 1,5°C sınırının aşılmasını sınırlayamayız.”

Bugün Enerji Günü ve ECO, Tarafların üç yıl önce Dubai’de üzerinde uzlaştığı hedef için mücadeleyi sürdürecek enerjiye sahip. Yenilenebilir enerjiyle dolu bataryalarımızı harekete geçirip fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya (TAFF) yönelik bu tarihî taahhüdü hayata geçirme zamanı.

İklim etkileri insanlara, halk sağlığına ve ekonomiye zarar verirken dünya, fosil yakıtlar ve boş vaatlerle geçen bir COP’u daha kaldıramaz. Fosil yakıtlardan aşamalı çıkış olmadan iklim kriziyle mücadele edemeyiz ve 1,5°C sınırının aşılmasını sınırlayamayız.

1. BAM!: Evet, Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması burada kritik bir sınav. TAFF’ın adil, düzenli ve hakkaniyetli olması için eylemleri koordine eden, yönlendiren ve destekleyen, amaca uygun mekanizmalar gerekiyor. Böylece işçilerin ve etkilenen toplulukların sesleri ve çıkarları enerji dönüşümünün merkezinde yer alabilir, kimse geride bırakılmaz.
2. Adil Elektrifikasyon: Elektrifikasyon, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın temel unsurlarından biri, ancak amaç değil araçtır. İklim krizine ancak %100 yenilenebilir enerjiye dayanır, doğrudan fosil yakıtların yerini alır ve fosil gaz, nükleer enerji, karbon yakalama ve büyük ölçekli biyoenerji gibi tehlikeli oyalamaları dışlarsa çözüm olabilir. Her hedef, bugün elektriğe erişimi olmayan topluluklara öncelik vererek herkesin enerjiye erişimini esas almalı, ulusal ve yerel mülkiyeti güvence altına almalı. Elektrifikasyon hedefleri, sorumluluk ve kapasitelere göre farklılaştırılmalı; gelişmekte olan ülkelerin ve topluluklarının hedefe ulaşabilmesi ve bundan yararlanabilmesi için finansman, teknoloji desteği ve kapasite geliştirmeyle desteklenmeli. Anlamlı bir hedef için önemli olan elektriğin nasıl üretildiği, nerede kullanıldığı, kimin sahip olduğu ve yararlandığı, hakkaniyet ve ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreli kabiliyetler (CBDR-RC) ilkeleri uyarınca kimin harekete geçip bedeli ödediğidir.
3. Adil Finansman: Gelişmekte olan ülkeler, artan borçlar, yetersiz iklim finansmanı ve Küresel Güney ülkelerine sağlanan sermayeye fahiş maliyetler yükleyen adaletsiz küresel finans sistemiyle yenilenebilir bir gelecek kuramaz. Adil bir TAFF’ın önünü açmak için gelişmiş ülkeler kamu iklim finansmanını önemli ölçüde artırmayı, borçları silmeyi ve küresel finans mimarisinde köklü reformları taahhüt etmeli. Kirleticiler yol açtıkları zararların bedelini ödemeli ve çözümleri hızlandırmalı.

ECO, bu önemli tartışmayı başlatmak üzere TAFF yol haritasının geliştirilmesinde COP30 Başkanlığının öncülüğünü memnuniyetle karşılıyor. COP31 Başkanlıkları, yol haritası sürecine bağlılıklarını göstermek için Brezilya’nın öncülüğünü sürdürmeli, Antalya’da yol haritaları için çağrı yaparak sürecin devamlılığını sağlamalı ve bunu Antalya Siyasi Paketi’ne dâhil etmeli. Brezilya yolu gösterdi; şimdi COP31 başkanlıkları bayrağı devralıp sürecin devamlılığını resmileştirmeli.

Bu ilk görüşmelerin ardından Taraflar, ulusal ve bölgesel planlarını hazırlamalı; ardından fosil yakıtlardan adil, finansmanı sağlanmış ve kalıcı çıkışı gerçekten mümkün kılan uluslararası iş birliği ve koordinasyona dayalı yaklaşımlarla ilerlemeli.

Adil ve hakkaniyetli bir geçiş (ve bunu uygulayacak mekanizma), yalnızca iklim açısından zorunluluk değil; daha dayanıklı ekonomiler kurmak, enerji güvenliğini güçlendirmek ve insanlar ile gezegen için daha iyi bir gelecek sağlamak adına da fırsat.

Bataryalarımızı gerçekten doldurmak için belki de COP Müzakereler Başkanı Avustralya harekete geçebilir. Tarihsel ve kişi başına emisyonları son derece yüksek olan, dünyanın en büyük kömür ve gaz ihracatçılarından Avustralya, Belém’de açıkladığı taahhütleri yerine getirebilir. Yurttaşlarının sesini dinleyip fosil yakıtlardan (ihracatı da dâhil!) aşamalı çıkış için kendi ulusal yol haritasını hazırlamalı. Ardından bu deneyimi paylaşarak diğer ülkelerin de aynı yolu izlemesi için kapasitelerini geliştirmelerine yardımcı olabilir.

ECO’nun enerjisi var. Dünyanın çözümleri var. Şimdi Tarafların dönüşümü gerçekleştirecek siyasi iradeyi göstermesi gerekiyor.

Uyum Finansmanının Küresel Uyum Hedefi’nde Yeri Var – Orada Kalsın!

ECO’nun, işi ertelemek için bahane arayan Taraflara mesajı net: Uyum finansmanını üç katına çıkarma hedefinin zaten ait olduğu bir yer var. Belém’de alınan Küresel Mutirão Kararı, uyum finansmanının 2035’e kadar üç katına çıkarılması konusunda zayıf ifadeler içeriyordu. Aynı zamanda Küresel Uyum Hedefi (GGA) kapsamında, dünyanın iklim değişikliğine gerçekten uyum sağlayıp sağlamadığını ölçen göstergeler kabul edildi. Hedefe ulaşmak için uygulama araçları yoksa o hedef içi boş bir kabuktan ibarettir.

Ancak ECO, bazı Tarafların uyum finansmanını bir müzakere salonundan diğerine taşımasını giderek artan bir endişeyle izliyor: İklim Finansmanı Çalışma Programı’ndan (CFWP) genel COP kararına, oradan gayriresmî istişarelere… Görünüşe göre uyumun hayata geçirilmesinin gerçekten müzakere edildiği yer dışında her yere. Bonn’da GGA görüşmeleri tıkandı; çünkü bazı gelişmiş ülkeler somut bir uygulama planını müzakere etmek yerine uyum finansmanını üç katına çıkarma konusunu başka süreçlere ertelemeyi tercih etti. Bu, faturayı ödemeyi reddederken sorunun nasıl ölçüleceğini tartışmanın diplomatik karşılığı.

ECO bu usul oyununu iyi biliyor: Konuyu gündem maddeleri arasında yeterince dolaştırın, ikinci cuma geldiğinde kimse sorumluluk üstlenmesin; gerçek bedeli ise iklim krizinden en çok etkilenen topluluklar ödesin.

ECO’nun Antalya için reçetesi şöyle:

• Finansmanı erkenden masaya yatırın. Uyum finansmanını üç katına çıkarma hedefi, ilk günden itibaren GGA müzakerelerinin açık bir parçası olmalı. Yorgun müzakerecilerin hayati desteklerden taviz verdiği son geceye ertelenmemeli. Göstergeler, Tarafların sağlamayı reddettiği desteğe ilişkin ilerlemeyi ölçemez.
• Somut bir uygulama yol haritası belirleyin. GGA kararı, üç katına çıkarma hedefini 2035’ten çok önce ulaşılacak ara aşamaları içeren, uygulanması zorunlu bir yol haritasıyla güvence altına almalı. Böylece gerçek ihtiyaçlara dayalı bir finansman çerçevesinin önü açılmalı.
• Borç değil, kamu hibeleri sağlayın. Uyum finansmanı kamu kaynaklarından ve hibe temelli olmalı. Zaten mali sıkıntılarla boğuşan kırılgan ülkeler ve yerel topluluklar, kendilerini iklim yıkımından korumak için borçlanmaya zorlanamaz.

Üç katına çıkarma hedefi, kaynakların nasıl harekete geçirileceğini netleştirmesi koşuluyla CFWP veya genel COP kararı gibi diğer çalışma alanlarını da güçlendirebilir. Ancak uyum finansmanının temel dayanağı GGA olmalı. Finansmanın doğrudan GGA kapsamında ele alınması, uygulama araçlarının BAE Çerçevesi uyarınca ulaşılması amaçlanan somut sonuçlarla bağlantılı kalmasını sağlar.

Antalya’da müzakereciler kapalı kapılar ardında yetki alanı tartışmaları yürütürken Küresel Güney’deki milyonlarca insan, şiddetlenen iklim felaketleri ve rekor sıcaklıklar nedeniyle gerçek evlerinin sular altında kalmasını, yanıp kül olmasını veya fırtınalarda yıkılmasını izliyor. İklim krizinden en çok etkilenen toplulukların, Tarafların sorumluluğun hangi gündem başlığında ele alınacağını tartışmasını bekleyecek zamanı yok. Bu konudaki yetki Belém’de belirlendi. Taraflar, gündemin sorumluluğunu üstlenin ve işe koyulun.

İklim Finansmanı Çalışma Programı’nda Somut İlerleme Görelim!

ECO, COP31’in ilk haftasına temkinli bir iyimserlikle başlamaktan memnun. İklim Finansmanı Çalışma Programı’na (CFWP) ilişkin gündem maddesi nispeten kolay kabul edildi. Finansmanla ilgili herhangi bir konuda bu, neredeyse mucize sayılır. Tarafların artık programın kapsamını ve uygulama usullerini görüşüp karara bağlayabilecekleri resmî bir alanı var. Bu fırsatı, Paris Anlaşması’nın 9.1. maddesi kapsamında gelişmiş ülkelerin yükümlülüklerini ele almak için kullanmalılar. COP31’in güvenilir bir uygulama COP’u sayılabilmesi için, uyum finansmanı sağlanmasının üç katına çıkarılmasını da içeren kamu finansmanı şart.

CFWP artık gündemde. Şimdi soru, bundan ne elde edeceğimiz. ECO, ilk haftanın sonunda üç konuda ilerleme görmek istiyor.

Kapsam: Çalışma programı, 9.1. maddenin açıkça söylediğine odaklanmalı: Gelişmiş ülkeler finansal kaynak sağlamakla yükümlüdür. Bu, hukuki bir yükümlülüktür ve Uluslararası Adalet Divanı da bunu teyit etmiştir. Azaltım, uyum, Adil Geçiş ile kayıp ve zararlara ilişkin taahhütleri inandırıcı kılan, hibe temelli ve son derece uygun koşullu kamu finansmanıdır.

Uygulama usulleri ve takvim: ECO, çalıştaylar üzerine çalıştaylar düzenleyen çalışma programlarından bıktı. Bu program; hedefler ve uygulama takvimleri, çerçeveler ve metodolojik rehberlik ile sağlanacak finansmanın miktarına ve niteliğine ilişkin açık siyasi taahhütler içeren, eyleme dönük bir program olmalı. Yalnızca niyet beyanlarıyla yetinmeyen bu eylem planı, kaynakların gerçekte nereye tahsis edildiğini de göstermeli: gelişmiş ülkelerin bütçe süreçlerinde, fonların kaynak yenileme süreçlerinde, Ulusal Katkı Beyanlarının (NDC) ve Ulusal Uyum Planlarının (NAP) uygulanmasında ve Yeni Kolektif Sayısallaştırılmış Hedef’e (NCQG) ilişkin 2028 ilerleme raporunda.

Açıklık: Son olarak, süreç gözlemcilerin katılımına açık olmalı. Kamu kaynakları, hukuki yükümlülükler ve taahhütlerin hesabının verilmesi üzerine görüşmeler kapalı kapılar ardında yürütülmemeli.

Kamu kaynakları, kamu denetimini gerektirir. Hükümetler hesap verebilirlik konusunda ciddiyse şeffaflık, kapalı kapılar ardında pazarlık konusu yapılamaz.

BAM’A İhtiyacınız Var mı?

• Bir Adil Geçiş planına ihtiyacınız var ama destek için nereye başvuracağınızı bilmiyorsunuz.
• Bir Adil Geçiş stratejisi oluşturmanız, hak sahiplerini sürece katmanız ve zaman zaman zorlu ama gerekli bu görüşmeleri yürütmüş kişilere ulaşmanız gerekiyor.
• Ülkenizde Adil Geçiş yaklaşımlarını uyguluyorsunuz ancak sizden destek isteyen diğer ülkelere zaman ayıramıyorsunuz.
• Adil Geçiş konusunda kendi kılavuzlarınızı, rehberlerinizi ve ilkelerinizi geliştiriyorsunuz ama artık aynı şeyleri baştan yapmayı bırakmanın zamanı geldiğini düşünüyorsunuz.
• Finansman başvuruları hazırlarken her finansman kaynağının Adil Geçiş için farklı bir şablon ve terminoloji kullandığını, bunların da COP30’da üzerinde uzlaştığınız ilkelerle örtüşmediğini fark ediyorsunuz.
• Adil Geçiş için mali ve teknik kaynaklarınız var ancak bunlar iklim planlarıyla bağlantılı değil. Ya da iklim finansmanı kaynaklarınız henüz Adil Geçiş’i kapsamıyor.
• İklim kriziyle ancak insanları ve hakkaniyeti merkeze alarak mücadele edebileceğimize inanıyorsunuz.
• Kendi topluluğunuzda, bu büyük dönüşümün zorluklarıyla karşı karşıya olduğunuzu hissediyor ve alternatif bir ekonomi geliştirmeye yönelik fikirlerinizi hayata geçirmek istiyorsunuz.
• TAFF’ın, gıda sistemlerinin dönüşümünün, uyumun ve sanayileşmenin halkın desteğini kazanmasını istiyorsunuz.

Bu kutucuklardan birini bile işaretlediyseniz BAM’a ihtiyacınız var! İşaretlemediyseniz de unutmayın: Bu kutucukları işaretleyecek insanların çoğu muhtemelen şu anda toplantı salonunda değil. Büyük olasılıkla evlerindeler!

Bugün ilk temas grubu toplantısı başlarken göreviniz, BAM’ı onlar için, Adil Geçiş’i hayata geçirmek için var gücüyle çalışan herkes için gerçeğe dönüştürmek!

Günün Fosili – Yeni Zelanda; Günün Umut Işığı – Brezilya

Günün Fosili – Yeni Zelanda

Bugünün Günün Fosili ödülü, sonunda gerçek bir iklim hedefi ortaya koyan Yeni Zelanda’ya gidiyor: Kendi iklim taahhütlerini ortadan kaldırmak! Hükümet, yalnızca üç yılda metan hedeflerini budadı, tarımsal kirleticileri sorumluluktan kurtardı ve şirketleri iklim davalarından korumak için yasaları değiştirdi.

Başbakan Christopher Luxon yönetimindeki hükümet bir iklim hedefi belirledi, ancak bu hedefe nasıl ulaşacağına dair bir planı yok.

• Hükümetin kendi projeksiyonları, ilk Paris Anlaşması emisyon hedefinin 84 milyon ton gerisinde kalacağını gösteriyor.
• 2035 hedefi, kendi İklim Değişikliği Komisyonunun önerdiği düzeyin altında.
• Tarımsal emisyonlar karbon fiyatlandırmasının tamamen dışında bırakıldı.
• 2050 metan azaltım hedefi ise neredeyse yarıya indirildi (%24–47’den yalnızca %14–24’e). Değişiklik, kamuoyunun görüşü alınmadan, acil usulle Parlamentodan geçirildi.

Yeni Zelanda’da aciliyet duygusu hâlâ canlı. Yeter ki konu iklim değişikliğiyle mücadele olmasın.

Bütün bunlar, Both ENDS kampanyacılarının eylül ayında yaptığı başvuruyla, AB-Yeni Zelanda Serbest Ticaret Anlaşması kapsamında ilk kez bir iklim şikâyetinde bulunulmasına yol açtı. Bir Avrupa sivil toplum kuruluşu, hükümetin iklim vaatlerini tutmasını sağlamak için ticaret anlaşmasına başvurmak zorunda kalıyorsa bir şeyler ciddi biçimde ters gidiyor demektir.

Ama hikâyenin daha karanlık bir yanı var.

Ngāpuhi halkından Māori iklim savunucusu Mike Smith, doğal dünyayı koruma ve ona karşı sorumluluk taşıma ilkesini ifade eden Māori kavramı Kaitiakitanga’ya dayanarak, Fonterra ve Z dâhil ülkenin en büyük altı kirleticisini mahkemeye verdi.

Yüksek Mahkeme davanın devam edebileceğine hükmedince şirketler hükümete lobi yaptı. Hükümet de şirketlere karşı açılabilecek iklim davalarını kısıtlayan yasayı hızla geçirdi.

Mahkemede kazanamıyor musunuz? Yasayı değiştirin, olsun bitsin!

Mike Smith ise durmadı. Şimdi de kendisini ve soyundan gelenleri iklim zararlarından koruma yükümlülüğünü yerine getirmediği gerekçesiyle doğrudan devlete dava açıyor.

Eksik planı, küçülen hedefleri ve kirleticileri hesap vermekten korumak için başvurulan olağanüstü yöntemleri nedeniyle Yeni Zelanda, bugünün Günün Fosili ödülünü kazanıyor.

Günün Umut Işığı – Brezilya

Bunca karanlığın ardından Brezilya’dan içimizi ısıtan bir güneş ışığı geliyor.

Bugünün Günün Umut Işığı ödülü, iklim zirvelerinde giderek devrim niteliği kazanan bir şeyi yaptığı için Brezilya’ya gidiyor: Üzerinde uzlaşılan kararların nasıl uygulanacağını ortaya koymak.

Brezilya, ilk Küresel Durum Değerlendirmesi’nin dönüm noktası niteliğindeki sonuçlarını uygulamak için iki yol haritası sundu: Biri ormansızlaşmayı ve orman tahribatını durdurup tersine çevirmek, diğeri fosil yakıtlardan uzaklaşmak için. Her ülkenin başlangıç noktası farklı olsa da yol haritaları bir şeyi açıkça gösteriyor: Hiçbir ülkenin beklemesine gerek yok. Bahaneler tükendi.

Brezilya, iklim liderliğinin COP başkanlığı sona erdiğinde bitmek zorunda olmadığını gösterdi. Üstelik ortaya koyabileceği somut sonuçları da var. Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva’nın yeniden göreve gelmesinden bu yana Amazon’daki ormansızlaşma keskin biçimde azaldı. Bu da ormanlar ve onlara bağımlı Yerli Halklar ile topluluklar için yeniden umut doğurdu.

Vaatleri uygulanabilir yol haritalarına dönüştürdüğü için Brezilya, bugünün Günün Umut Işığı ödülünü kazanıyor. Şimdi ormansızlaşmaya son vermek ve fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecini hızlandırmak için diğer ülkelerin de onu izleme zamanı.

Daria Egereva’dan Bir Mektup

ECO, Yerli Halklar Grubu’nun (IPO) sesini daha geniş kitlelere duyurmak amacıyla yayınının bu bölümünü onlarla paylaşmaktan mutluluk duyuyor. Bu yazı IPO’nun görüşlerini yansıtmaktadır.

Bu mektup, Uluslararası Yerli Halklar İklim Değişikliği Forumu’nun (IIPFCC) eş başkanlarından Daria Egereva’nın forumdaki kız ve erkek kardeşlerine hitaben yazdığı bir mektuptur.

Selkup halkından olan Daria, geçen yıl Brezilya’nın Belém kentindeki COP30’a katıldı. Rusya’ya döndükten yalnızca birkaç hafta sonra meslektaşı Natalia Egereva ile birlikte tutuklandı. Şimdi uluslararası müzakereler yerine mahkeme duruşmaları, hapishane hücresi ve kelepçelerle karşı karşıya. Ancak Daria, parmaklıklar ardındayken bile dünyanın dört bir yanındaki dostlarına, meslektaşlarına, kız ve erkek kardeşlerine sesleniyor.

Sevgili kız ve erkek kardeşlerim!

Bugün Grubumuzun toplantısını başlatmak, hepinize sarılmak ve yıllık açıklamamızı hazırlamanıza yardım etmek için yanınızda olamadığım için çok üzgünüm. Gerçekten üzgünüm ama lütfen siz üzülmeyin. Öncelikle Antalya, dünyada en sevdiğim yerlerden biri. Orada öylesine büyük mutluluklar yaşadım ki sevgimi taşıyan bu topraklara hüzün getirmemeliyiz. İkincisi ve en önemlisi, lütfen kim olduğunuzu ve neden yanınızda olmadığımı unutmayın. Bedenen orada olmasam da inanın, ruhen sizinleyim. Stefan’ın ekipmanları kurduğunu, Helen’in soru yağmuruna tutulduğunu, Andrea’nın ise elini kaldırıp hepimizi uzlaşıya yönlendirdiğini görebiliyorum. Tam orada, sizinleyim!

Tutuklanmamı yalnızca şahsıma yönelik bir eylem olarak görmüyorum. Benim sesim, bizim ortak sesimiz. BM çatısı altında yargılanan da bu ses; takım elbiseliler için birlikte hazırladığımız o açıklamalar, öylesine güçlü yankılanan, insanların gözlerine toz kaçmış gibi yaşlarını silmelerine neden olan o iki dakika.

Hücremde yalnız değilim. Geçmişimiz burada benimle; bir tsunami gibi yeniden üzerime çöküyor. Ne yazık ki hepimize fazlasıyla tanıdık gelen bugünümüz de burada. Bitmek bilmeyen mahkeme süreçlerinde hep sizden söz ediyorum. İklim değişikliği forumunu anlatıyor, hatta bu cam duvarlı bölmelerin içinde bile sesimi duyurabilmemi sizin sağladığınızı söylüyorum. Kelepçeliyken bile varlığınızı öylesine güçlü hissediyorum ki sanki her zamanki gibi hemen arkamda duruyorsunuz. Bundan sonra ne olursa olsun yalnız olmadığımı biliyorum. Bu sizin de mücadeleniz. Bu yüzden lütfen asla vazgeçmeyin. Asla.

Sizi tarif edemeyeceğim kadar çok seviyorum. Hayatın bana sizinle birlikte olma ve sizinle beraber gelişme mutluluğunu bahşettiğini biliyorum. 21. yüzyılda bile Yerli Halkların temsilcisi olmanın ne anlama geldiğini daima hatırlayacağım. Tüm sevgimle! Güçlü kalın, hepinizle gurur duyuyorum! Harika bir COP geçirin ve COP başarılı sonuçlarla tamamlansın!