1972 yılından beri sivil toplum grupları tarafından UNFCCC’den gelişmeleri ve sivil toplumun sesini aktarmak için Climate Action Network tarafından yayımlanan ECO’nun yeni bülteni yayında.
“Yeni yapılar oluşturmak yerine, mevcut kaynakları birbirine daha iyi bağlayan ve ülkelerin ihtiyaçları ile taleplerine yanıt veren bir sistem kurmak daha uygun olacaktır.”
Bunu kim söyledi?
- Gelişmiş ülkeler
- COP31 Başkanı
- Her ikisi de
Sürpriz, ikisi de söyledi! Başkanlığa tarafsız bir arabulucu olması gerektiğini ve 120’den fazla ülkenin ve sivil toplumun taleplerini küçümseyemeyeceğini hatırlatmamız mı gerekiyor?
COP30’da işçilere ve topluluklara gerçek destek sağlayacak bir Adil Geçiş Mekanizması kurma taahhüdünü ciddiye alıyorsak yalnızca diyaloglar, bakanlar düzeyinde toplantılar ve raporlarla yetinemeyiz. Çalışmalara yön vermekten, desteği organize etmekten ve öncelikleri belirlemekten sorumlu, özel bir kurumsal yapıya ihtiyacımız var.
İklim Finansmanı: Yazı Gelirse Gelişmiş Ülkeler Kazanır, Tura Gelirse Gelişmekte Olan Ülkeler Kaybeder
“Yazı gelirse ben kazanırım, tura gelirse sen kaybedersin.” İki olası sonuç, tek bir garantili kazanan. Gelişmiş ülkelerin parayı havaya attığı, gelişmekte olan ülkelerin ise katıldıkları için tebrik edildiği iklim finansmanına hoş geldiniz.
İlk atış: Yeni Kolektif Sayısallaştırılmış Hedef (NCQG). Paris Anlaşması, 9.1 maddesi kapsamındaki finansman sağlama yükümlülüğü ile 9.3 maddesi kapsamındaki finansman seferberliğini birbirinden ayırıyor. NCQG’nin yetki çerçevesi, 100 milyar dolarlık seferberlik hedefini devam ettirerek 9.3 maddesine atıfta bulundu; gelişmiş ülkelerin kamu finansmanı sağlama yükümlülüğü içinse sayısal bir alt sınır belirlemedi. Yazı: Bu hedefi, 9. madde kapsamındaki tüm yükümlülükleri karşılayan çerçeve olarak sun. Tura: Gelişmekte olan ülkeler finansman sağlama yükümlülüğünün somutlaştırılmasını istediğinde “Zaten kapsanıyor!” de. Bu arada 1,3 trilyon dolarlık çağrı, 2.1(c) maddesinin ayrı sürecini kapsamına almadan daha geniş finansal akışları da içeriyor. Anlaşılan ayrı müzakereler, ancak kimin ne kadar ödeyeceğini netleştirecekleri zaman gereksiz hâle geliyor.
Sıradaki atış: Uyum. Paris Anlaşması, uyum ve azaltım finansmanı arasında denge kurulmasını öngörüyordu. Yazı: Bunun yerine üç katına çıkarma hedefi öner. Tura: Neyin üç katına çıkarılacağı konusunda uzlaşmayı reddet. Glasgow’daki iki katına çıkarma taahhüdü yaklaşık 40 milyar dolar demekti; yani eski 100 milyar dolarlık hedefin yalnızca %40’ı. İlginç bir denge anlayışı. Bunu üç katına çıkarınca uyum finansmanı 120 milyar dolara ulaşıyor; yeni 300 milyar dolarlık hedefin yine yalnızca %40’ı. Sahadaki gerçek ihtiyaçlara hiç girmeyelim; üç katına çıkarma bile ihtiyaçların %70’ini karşılıksız bırakacak. Gelişmekte olan ülkelerden, finansman sağlayanların miktarını belirtmeyi kabul etmediği bir rakamın üç katına çıkmasını kutlamaları bekleniyor.
Aynı numara başka alanlarda da işe yarıyor. Çok taraflı iklim fonlarının “üç katına çıkarılmasını”, iklim finansmanı duyurularında ortak bir tanımın bulunmaması nedeniyle hesap verebilirliğin belirsizleşmesini ya da Daimî Finans Komitesi (SCF) bünyesinde taahhütlerin ne ölçüde yerine getirildiğinin değerlendirilememesini düşünün.
Son atış, canlı yayın Antalya’dan: İklim Finansmanı Çalışma Programı’nın kendisi. Yazı: Görüşmelere katılmayı kabul et. Tura: Kapsamı daralt, ilk yılını şimdiden harcanmış say, müzakere edilmiş sonuçlar yerine görüş alışverişleri öner ve seçeneklere bir de “metin olmaması”nı ekle.
Bu hikâye farklı yazılabilir. Antalya’da açık bir kapsam, müzakere usulleri ve bir eylem planına götürecek somut çıktılar üzerinde uzlaşılmalı: 9.1 maddesi ve uyum finansmanının sağlanmasına yönelik yol haritaları, güvenilir kaynak yenileme süreçleri, açık muhasebe kuralları ve finansmana daha kolay erişim. Artık yeni paralarla oynayalım.
Uyum Fonu: Gerçekliği Çarpıtma Kontrol Listesi
Gerçeklik algınızın kasıtlı olarak çarpıtılıp çarpıtılmadığını anlamak zor olabilir. Çünkü bu manipülasyon yöntemi, kişinin kendi hafızasına, algılarına ve akıl sağlığına duyduğu güveni sistematik biçimde aşındırmak üzere tasarlanmıştır. Tek tek olaylardan şüphe duymanızı sağlayarak, tekrar eden örüntüyü fark edip buna karşı çıkmanızı engeller. Genel tavsiye, yaşananları yazılı olarak kaydetmektir. Bu nedenle ECO, herkesin akıl sağlığını korumak adına ve yarınki Uyum Fonu Katkı Sağlayıcılar Diyaloğu öncesinde, gelişmiş ülkelerin Uyum Fonu’nun gerçeklik algısını çarpıtıp çarpıtmadığını anlamaya yönelik kontrol listesini sunuyor.
- “Uyum Fonu’na tamamen bağlıyız.” Üç yıldır üst üste 300 milyon ABD dolarlık kaynak seferberliği alt sınırına ulaşılamadı.
- “ASIL sorunlar talep ve erişim.” Finansman bekleyen projelerin toplamı yaklaşık 2 milyar ABD doları.
- “2030’a kadar fonlardan yapılan ödemeleri üç katına çıkaracağız.” Fonlara giren kaynaklar sürekli azalırken buna inanmak zor.
- “Uyum finansmanı 2035’e kadar üç katına çıkacak!” Hangi başlangıç düzeyine göre? Kaldı ki UNEP, bunun ihtiyaçların yalnızca %20–29’unu karşılayacağını söylüyor.
- “Madde 6.4 bu işi halledecek.” Aynısını Temiz Kalkınma Mekanizması (CDM) için de duymuştuk. Üstelik gelirlerden ayrılacak paydan beklenen ya da hayal edilen kaynaklardan bağımsız olarak uyum finansmanı sağlama yükümlülüğü zaten mevcut.
- “Özel sektör devreye girecek.” Son baktığımızda agroekolojik çözümler, ücretsiz, güvenli ve erişilebilir su, kamusal sağlık hizmetleri ve erken uyarı sistemleri kâr payı dağıtmıyordu. Kamusal mal ve hizmetler özel sektör kârına değil, kamu finansmanına ihtiyaç duyar.
- “Hibeler yeterince yenilikçi değil.” Kime göre? Üstelik (sürpriz!) bugünkü ve gelecek kuşakları borçla haksız biçimde cezalandırmayan tek finansman aracı hibeler.
- “Bu yepyeni bir taahhüt!” Yoksa iki COP önce alkışladığımız bir taahhüdün üçüncü taksiti mi?
- “Dört yılda 1,2 milyar ABD doları fazla iddialı.” Bu, her yıl ulaşılamayan 300 milyon dolarlık hedefin aynısı.
- “Toplumsal cinsiyet eşitliğine bağlıyız” ve “Kadınlar iklim finansmanına erişebilmeli.” Öyleyse kesişimsel yaklaşımı güçlü bir Toplumsal Cinsiyet Politikası bulunan ve bu alandaki ilerlemeyi izleyen bir Fonu neden görmezden geliyorsunuz?
Puanlama:
0–3 işaret: Notlarınıza güvenin.
4–10 işaret: Hayal görmüyorsunuz; gerçeklik algınızla oynanıyor!
Azaltım Çalışma Programı Emekli Olmadı, Peki Müzakereciler Neden Pes Ediyor?
Emisyonlar hâlâ artıyor, 1,5°C hedefi pamuk ipliğine bağlı ve uygulama açığı, bir COP taahhüdüyle onun yerine getirilmesi arasındaki mesafeden bile büyük. Buna rağmen bazı Taraflar, Azaltım Çalışma Programı’nı (MWP) erkenden emekliye ayırmaya hazır görünüyor.
ECO’nun soruları var, hem de çok! Eviniz yanarken sözleşmeleri bitiyor diye itfaiyecileri işten çıkarır mısınız? Arabanız bozulduğunda tamir edilmesi gerekiyor diye motorunu çöpe mi atarsınız? Peki dünya 1,5°C sınırını aşarken azaltımı hızlandırmaya adanmış geriye kalan tek müzakere sürecini emekliye mi ayırırsınız?
Açık olalım. ECO, MWP’nin büyük bir başarı elde etmiş gibi davranmayacak. Şimdiye kadar birkaç kütüphaneyi dolduracak kadar diyalog üretti. Konuşmak emisyonları azaltsaydı, daha ilk kahve molasından önce net sıfıra ulaşmıştık. Ancak beklentileri karşılayamayan bir programın çözümü cenazesini kaldırmak değil, onu güçlendirmektir. MWP’ye hayat vermenin ve görevini gerçekten yerine getirmesini sağlamanın zamanı geldi.
Peki tam bir haftalık müzakerelerin ardından elimizde ne var? Bolca öneri, sayısız köşeli parantez ve ilerletilmek üzere üzerinde uzlaşılmış hâlâ tek bir metin yok. Bazı Taraflar, masaya oturup müzakere etmekten çok masada nelerin bulunması gerektiğini tartışmakla ilgileniyor gibi görünüyor.
ECO’dan küçük bir hatırlatma: Taraflar Antalya’ya müzakere etmeye geldi. Müzakere, hoşunuza gitmeyen önerileri de ele almak, ortak zemin bulmak ve uzlaşmak demektir. Bir metinde rahatsız edici seçenekler var diye müzakereye yanaşmamak bir strateji değildir. Bu, bir yıl daha eylemsiz kalmanın tarifidir.
Üstelik ortak zemin mevcut. Müzakere salonunda Taraflar, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın önündeki uygulama engellerinin aşılması, gelişmekte olan ülkelere gerçek azaltım finansmanı sağlayan (büyük ölçüde öngörülemez özel finansman akışları olsa da) yatırım odaklı etkinliklerin güçlendirilmesi ve herkesin korunması gerektiğinde uzlaştığı güvenceler çerçevesinde programın daha etkili hâle getirilmesi ihtiyacını kabul etti. Elbette bu, üzerine inşa edilmeye değer bir başlangıç noktası.
COP31 üç şeyi başarmalı: MWP’yi sürdürmek, görev kapsamını güçlendirmek ve uygulanmasını sağlamak. Bu da bitmek bilmeyen diyaloglardan uygulanabilir sonuçlara, somut takip adımlarına ve Küresel Durum Değerlendirmesi ile Ulusal Katkı Beyanlarının (NDC’ler) uygulanması arasında daha güçlü bağlara geçmek demek. ECO, MWP’yi görev kapsamı doğrultusunda ilk Küresel Durum Değerlendirmesi’nin (GST1) sonuçlarını uygulamaya çağırıyor. MWP, akıl dışı ve bilimsel gerçeklerle bağdaşmayan çözümlerden kaçınmak için mevcut en iyi bilimsel verilere dayanmalı.
Bu aynı zamanda hakkaniyetin ve ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreli kabiliyetler (CBDR-RC) ilkesinin direksiyona geçmesi demek. Gelişmiş ülkeler emisyon azaltımında öncülük etmeli; kamu finansmanı, teknoloji ve kapasite geliştirme desteği sağlamalı. Teknik bir azaltım komitesinden Küresel Durum Değerlendirmesi’nin sonuçlarına dayanan çok yıllı çalışma planlarına kadar pek çok iddialı ve yaratıcı öneri gördük. ECO bu yaklaşımı alkışlıyor, ancak boş umutlara kapılmamamız gerektiği konusunda uyarıyor. Diğer müzakere salonlarında uzlaşma sağlanmazsa MWP yerinde saymaya devam edecek. Krizin ortaya çıkmasında en az payı olan gelişmekte olan ülkelere bunun faturası kesilemez.
İnsan hakları ve toplumsal cinsiyete duyarlı yaklaşımlar da MWP’nin merkezinde olmalı. ECO, MWP’nin insanlar için, özellikle de en ağır bedeli ödeyen kadınlar, gençler ve çocuklar, engelliler ve Yerli Halklar için var olduğunu hatırlatıyor.
MWP, ülkelerin gerçek emisyon azaltımlarını hayata geçirmesine yardımcı olmalı; kibar alkışlarla sona eren bir başka yıllık PowerPoint partisine dönüşmemeli.
Emisyon açığı emekliye ayrılmadı. Finansman açığı emekliye ayrılmadı. İklim krizi ise hiç emekliye ayrılmadı. Öyleyse MWP neden ayrılsın?


