1972 yılından beri sivil toplum grupları tarafından UNFCCC’den gelişmeleri ve sivil toplumun sesini aktarmak için Climate Action Network tarafından yayımlanan ECO’nun yeni bülteni yayında.
Mark Carney Başbakan olduğunda eski bir BM İklim Eylemi Özel Temsilcisi olduğu için ECO umutlandı. O da söylenmesi gereken her şeyi söyledi. Elbette Kanada’nın iklim hedefleriyle, tarihsel olarak büyük bir emisyon kaynağı ve fosil yakıt üreticisi olma gerçeği arasındaki uçurumu kapatmayı sürdürecekti.
Aradan on sekiz ay geçti. Artık gerçeklerle yüzleşme zamanı. Kanada hükümeti temel iklim politikalarını tasfiye etti ve fosil yakıt üretimini baş döndürücü hızla artırdı. Kanada İklim Enstitüsü’ne göre ülke, 2030 hedefine ancak 2050 civarında ulaşacak. Bu gecikme değil, ortadan kaybolma denir. Tıpkı Başbakan’ın COP31’e yaptığı gibi.
Antalya’da kendisini gördünüz mü? ECO da görmedi.
Başbakan Carney’nin saldırıları iklim politikalarıyla sınırlı kalmadı. Kanada, dünyaya kur yapıp “Çok taraflılık için ortaklık” vaat ederken temel çevre korumalarını aşındırıyor, Yerli Halkların haklarını hiçe sayıyor, hassas türleri ve ekosistemleri tehdit ediyor. Hükümetin son önerisi, işçilerin grev hakkını ve topluluklara danışma süreçlerini bile hedef alıyor. Karşılığında ne elde ettik? Petrol ve gaz üretiminde genişleme, şimdi de Kuzey Kutbu’nda olası fosil yakıt aramaları. Yaşasın.
Kanadalılar artık bunlara kanmıyor, ECO da öyle. On sekiz genç Kanadalı, kendi hedeflerini bile tutturamayan ve 2030 emisyon planından vazgeçen hükümeti yaşam hakkını güvence altına alan anayasa kapsamında mahkemeye taşıyor. Kanada’da insanlar, aşırı zengin fosil yakıt şirketlerinin kârları uğruna feda edilmemeyi talep ederek sokaklara çıkıyor. Üstelik yalnız değiller. ECO, Kanada’nın burada COP’ta yeni Adil Geçiş Mekanizması görüşmelerine asgari düzeyin ötesinde katkı sunmasını isterdi. Finansman konusunda ECO, Kanada’nın yeni kolektif sayısallaştırılmış hedeften bu yana iklim finansmanı taahhüdünde bulunan çok az ülkeden biri olduğunu kabul ediyor. Ancak şeytan ayrıntıda gizli. Kanada, uyum finansmanını üç katına çıkarma taahhüdüne ilişkin Mutirão kararına nasıl katkıda bulunacağını hâlâ açıklamadı.
Süslü konuşmaları bir kenara bırakın: Başbakan Carney, iklimin mesajlarını görüp yanıtsız bırakırken fosil yakıt partisine davet edilmek için çoğunlukla Amerikalıların sahip olduğu fosil yakıt şirketlerinin özel mesaj kutularına giriyor. İklim politikaları nihayet işe yaramaya başlayan bir ülkeyi yeniden iklim konusunda geride kalanlar arasına soktu. Kırmızı alarm. Hem de defalarca.
Davos’ta dünya, Başbakan Carney’nin “dünyayı olduğu gibi kabul etmeliyiz” sözlerini alkışladı. Oysa dünya hızla daha temiz, daha ucuz ve fiyat dalgalanmalarından daha az etkilenen yenilenebilir enerjiye ve elektrikli teknolojilere yöneliyor. ECO, artık kendi tavsiyesine kulak vermesinin zamanı geldiğini düşünüyor.
Fosil Yakıtlardan 95 Milyar Dolar Kâr, Ama Kamu Finansmanında Hâlâ Açık mı Var?!
Sevgili Taraflar, üst düzey oturumun açılışında BM Genel Sekreteri António Guterres “kirletenler bedel ödemeli” dediğinde çoğunuzun, hem de pek çoğunuzun alkışladığını duyduk. Guterres, yalnızca son çeyrekte en büyük dokuz fosil yakıt şirketinin 95 milyar dolar kâr elde ettiğini söylediğinde şaşkınlık sesleri bile yükseldi. Bu arada Kayıp ve Zarar Fonu’na yaklaşık 600 milyon dolar aktarıldı. Bu şirketlerin yaklaşık 14 saatte kazandığı miktar! Dolayısıyla hükümetler bu olağanüstü kârları vergilendirmeli ve gelirleri kırılgan toplulukların toparlanmasına yardımcı olmak için kullanmalı. Büyük enerji şirketlerini (Chevron, Shell, BP, ConocoPhillips, ExxonMobil ve TotalEnergies dâhil) izleyen raporlara göre dünyanın en büyük altı fosil yakıt şirketinin saniyede yaklaşık 3.000 dolar, yani günde yaklaşık 259 milyon dolarkazandığı tahmin ediliyor.
Sevgili müzakereciler, fosil yakıt sektörünün kârlarına vergi koymanın ve kirliliğe yönelik artan oranlı vergiler uygulamanın yalnızca ihtiyaç duyduğumuz kaynakları toplamak için etkili değil, aynı zamanda adil bir yöntem olduğunu siz de biliyorsunuz. Bu vergilerden elde edilen gelir, sektöre yeni yatırımları caydırarak fosil yakıtlardan uzaklaşmayı destekleyecek. Ancak gerçekten adil olmaları için gelirler, iklim değişikliğine çok az neden oldukları hâlde yıkıcı etkilerinin en ağır yükünü taşıyan toplulukların zararlarını karşılamaya yönlendirilmeli.
Vatandaşlarınız da bunun farkında: Her 10 kişiden 8’i, büyük fosil yakıt şirketlerinin yol açtıkları iklim zararlarını karşılamak ve dünyadaki en kırılgan toplulukları desteklemek için vergilendirilmesi gerektiğini düşünüyor. Ayrıca bu yıl mayısta kabul edilen, Uluslararası Adalet Divanı’nın istişari görüşünü destekleyen BM Genel Kurulu kararı, 1,5°C sınırıyla uyum sağlamak için en fazla kirleten şirketlerin vergilendirilmesi dâhil tüm politika araçlarının kullanılmasına yönelik siyasi iradeyi açıkça ortaya koydu. Yenilenebilir enerjiye hızlı geçiş için derhâl harekete geçilmezse ekolojik yıkım ve küresel ekonomilerle bireylerin ekonomik durumuna verilen zararlar hız kesmeden sürecek.
Yine de sevgili müzakereciler, bu fikri gerçek eylemi hızlandıracak biçimde müzakerelere taşımakta dikkat çekici ölçüde çekingen davranıyorsunuz. ECO’ya göre İklim Finansmanı Çalışma Programı ve COP’un genel karar metni, beklediğiniz altın fırsatlar. En azından ilk Küresel Durum Değerlendirmesi’nin (GST1) 96. paragrafında, iklim eylemini uygulamak ve zararlı teşviklerin azaltılmasını sağlamak için vergilendirmenin hızlandırılmasına ilişkin üzerinde zaten uzlaşılmış ifadeleri yineleyebilirsiniz. Ama neden bununla yetinesiniz? Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreli kabiliyetler ilkesi (CBDR-RC) ile kirleten öder ilkesi doğrultusunda artan oranlı çevre vergilendirmesine bağlılığı açıkça ortaya koyabilirsiniz. Bu, kaynak sıkıntısı çektiklerini iddia eden gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olan ülkelere yönelik kamu finansmanı yükümlülüklerini yerine getirmeleri için önemli bir çözüm olabilir.
En zengin kirletici şirketlerden ve yüksek servet sahibi kişilerden hibe temelli, son derece uygun koşullu yeni finansman sağlamanın sayısız yolu var: Fosil yakıt kârlarına kalıcı olarak daha yüksek vergiler uygulayarak yüz milyarlarca ABD doları, yeni bir milyarder vergisiyle yılda 200 milyar ABD dolarından fazla, lüks uçuşların vergilendirilmesiyle de ek kaynak yaratılabilir. ECO, yaşadığınız çelişkinin çözümünün bu olabileceğini düşünüyor.
Halkın Gücü!
ECO, COP31’deki neredeyse tüm önemli etkinliklerde elektrifikasyon ve Başkanlığın “35’e 35” hedefi öne çıktığı için bütün hafta enerjiyle doldu. Ancak bir hedefin değeri, sonunda ne olduğuna bağlı. Bu yüzden ECO bir bağlantı şeması hazırladı:
- Yenilenebilir enerjiye dayanmıyorsa sayılmaz. 35’e 35 hedefini kömüre, gaza, nükleer enerjiye, büyük ölçekli biyoenerjiye veya dev hidroelektrik santrallerine bağlamak, bacayı egzoz borusundan elektrik santraline taşımaktan ibaret. Rüzgâr ve güneş, 2035’e kadar dünya elektriğinin en az %75’ini sağlamalı. 35’e 35 ise üst sınır değil, asgari hedef sayılmalı.
- Yüzdelerden önce insanlar. Hâlâ 655 milyon insan ödevini el feneri ışığında yapıyor, iki milyar insan sağlığa zararlı yakıtlarla yemek pişiriyor. Kamu kaynakları öncelikle herkesin enerjiye erişimine, temiz pişirme olanaklarına, toplu taşımaya, altyapıya ve sağlık hizmetlerine ayrılmalı. Bu, adil geçişin parçası olmalı; eski enerji eşitsizliğine yeni bir fiş takmaktan ibaret kalmamalı.
- Gerçekten gelen finansman. Büyük kirleticiler geçişin maliyetlerine önemli ölçüde katkıda bulunmalı. Kalkınma bankaları finansmanı fosil yakıtlardan çekip merkezi olmayan, topluluk mülkiyetindeki güneş ve rüzgâr enerjisine yönlendirmeli. Mali hareket alanı yaratacak borç reformları ve yerel üretim için gerçek teknoloji transferleri gerekli. Finansman, Küresel Güney ülkelerinin kendi yenilenebilir enerji sanayilerini ve şebekelerini kurmasını sağlamalı; bu ülkeler yalnızca Küresel Kuzey’e ucuz temiz enerji ve geçiş mineralleri sağlayan tedarikçilere dönüşmemeli.
- Küresel taahhütleri ulusal planlara bağlayın. Ülkeler küresel elektrifikasyon hedefini eyleme dönüştürmezse hedefin pek anlamı kalmaz. Hedef, ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreli kabiliyetler (CBDR-RC) doğrultusunda farklılaştırılmalı; ulusal ve bölgesel TAFF yol haritalarında ekonominin tüm sektörlerini kapsayan, bağlayıcı, ulusal düzeyde belirlenmiş, somut ve ölçülebilir politikalara dönüştürülmeli. Evrensel enerji erişimi için enerji verimliliği, etkin şebekeler ve depolamayla da desteklenmeli.
- En geride kalanlar sıranın başına. Birkaç büyük ekonominin hızla ilerlerken en geriden başlayan ülkelerin hâlâ priz aramasını istemiyoruz. Mesele yalnızca elektrifikasyonun ne kadar büyüdüğü değil, nerede ve kimin için büyüdüğü. Enerjiye erişimi en düşük ülkeler öncelik kazanmalı ve daha fazla destek almalı.
- Sohbet botları sıranın sonuna. Veri merkezlerinin elektrik talebinin 2030’a kadar iki katına çıkması bekleniyor. Ancak yapay zekâ, evlerin, okulların ve hastanelerin önüne geçmemeli. Büyümesi düzenlenmeli ve temel ihtiyaçlarla sınırlandırılmalı. Yeni veri merkezleri, mevcut kullanıcıların elektriğini başka yöne aktarmayan yeni ve ilave yenilenebilir enerji kaynaklarıyla çalışmalı.
- Enerji gerçekten halkın elinde olsun. Sistemin çok daha büyük bir bölümü birkaç dev şirket yerine kooperatiflerin, belediyelerin ve topluluk enerji projelerinin mülkiyetinde ve yönetiminde olmalı. Bunlara şebekelere, piyasalara ve başlangıç finansmanına adil erişim sağlanmalı. 35’e 35 taahhüdü, dağıtık ve topluluk mülkiyetindeki yenilenebilir enerjiyle yeterince hizmet alamayan topluluklara elektrik ulaştırma fırsatı sunuyor. Taahhüt, şebeke dışı üretime finansman sağlayarak bu kapıyı açıyor; ancak dağıtık ve topluluk mülkiyetindeki enerjiyi ulusal elektrifikasyon planlarında henüz öncelikli bir yol olarak tanımlamıyor.
- Kablonun her ucunda haklar. Her bataryanın arkasındaki lityum, kobalt ve nikel, insan haklarına saygı ve Yerli Halkların Özgür, Önceden ve Bilgilendirilmiş Rızası gözetilerek çıkarılmalı. Kaynak zengini gelişmekte olan ülkeler ham maden ihraç etmek yerine bunları kendi ülkelerinde işleyip üretim yapabilmeli. Tüketici ülkeler ise verimlilik, yeniden kullanım ve geri dönüşümle talebi azaltmalı.
- Toplulukları güçlendirin, fırsatları artırın. Elektrifikasyon insanların geçimini sağlaması, iş kurması, becerilerini geliştirmesi ve daha iyi yaşam koşulları oluşturması için daha fazla fırsat yaratmalı. Küresel Güney’deki milyonlarca insan için elektrifikasyon; hastanelere elektrik sağlamak, ilaçları soğukta saklamak, işletmeleri çalıştırmak ya da yalnızca bir ışığı yakabilmek demek. Elektrik devrimi, zenginlerin daha da zenginleştiği, yoksulların ise karanlıkta bırakıldığı bir başka hikâyeye dönüşmemeli.
“35’e 35”i yepyeni, parlak bir hedef olarak sunanlara ECO’nun önerisi, Dubai’deki bağlantıları kontrol etmeleri. İlk Küresel Durum Değerlendirmesi zaten yenilenebilir enerjinin üç katına çıkarılması, enerji verimliliğindeki iyileşme hızının 2030’a kadar iki katına çıkarılması ve enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması çağrısında bulunmuştu. Elektrifikasyon, bu taahhütleri hayata geçirmenin yolu. Bu geçişin ayrılmaz bir parçası da fosil yakıtlara yönelik mevcut veya planlanan tüm yatırımların derhâl sona erdirilmesi.
ALARM: BAM Tehlikede
Adil Geçiş metni, Belém’de verilen sözü boşa çıkarıyor. Taraflar bu metni yeniden hazırlanmak üzere geri göndermeli. Tavizlerle zayıflatılmış bu taslak, müzakerelere temel oluşturamaz.
COP31: Okyanusu Gören Var mı?
ECO’nun COP31 Başkanlıklarına bir sorusu var: Okyanus nerede?
Aslında Dünya’nın yaklaşık %70’ini kaplıyor, insan kaynaklı karbondioksitin yaklaşık üçte birini ve fazla ısının %90’ını emiyor. Buna rağmen karar metinlerinde endişe verici biçimde yok.
COP öncesinde Avustralya ve Türkiye, COP31’in bir Mavi COP olacağına söz vermişti. ECO dalmaya hazırdı. Ancak açılış konuşmaları ve müzakerelerin ilk günlerinin ardından hâlâ bekliyoruz. Elbette Bonn’da düzenlenen 2026 Okyanus ve İklim Değişikliği Diyaloğu üzerine özel bir etkinlik yapıldı. Bir Okyanus Pavyonu da var. Ada Devletleri seslerini yükseltiyor. Ama bizim somut, elle tutulur ve geleceğe dönük sonuçlara ihtiyacımız var. Artık yalnızca okyanusun önemini kabul etmek yetmiyor.
Okyanusların korunması, tali bir mesele değil, iklim eyleminin kendisidir. Okyanuslar iklimimizi düzenlemede ve dolayısıyla Paris Anlaşması’nın hedeflerine ulaşmada temel rol oynuyor. Dünyanın dört bir yanındaki topluluklar, özellikle okyanus halkları için okyanus yalnızca bir kaynak değil; ata, koruyucu, kimlik ve yuva.
Üstelik 1,5°C sınırının aşılması tehlikesinin son derece gerçek olduğu bir dünyada okyanus ekosistemlerini korumak her zamankinden önemli. Artan sera gazı yoğunlukları şimdiden okyanusların ısınmasına, asitlenmesine ve oksijen kaybına yol açıyor. Sınır ne kadar aşılırsa iklimi düzenlemeye, biyolojik çeşitliliği sürdürmeye ve dünya genelinde milyonlarca insanın geçimini desteklemeye yardımcı olan deniz ekosistemleri üzerindeki baskı da o kadar artacak.
ECO’nun sahte çözümleri okyanus ve iklim eylemi gibi göstermeye hiç niyeti yok. Okyanusu korumak, öncelikle iklim krizine yol açan emisyonlarla mücadele ederken ekosistemleri ve insanları korumak demek. Okyanusların artan sera gazı yoğunluklarını emme yükünü azaltmak, deniz ekosistemlerine toparlanmaları ve yaklaşan sıcaklık aşımı dönemine karşı dayanıklılık kazanmaları için nefes alma alanı tanımak demek.
Öyleyse sevgili Başkanlıklar, bu Mavi COP’u bir tanıtım sloganından gerçeğe dönüştürmek için hâlâ zaman var.
ECO, bu COP’tan okyanusa özel, anlamlı bir sonuç bekliyor. Okyanusun önemine ilişkin daha önce kabul edilmiş ifadeleri tekrarlamak yeterli olmayacak. Taraflar, Okyanus ve İklim Değişikliği Diyaloğu için çok yıllı bir çalışma planı hazırlanmasını kararlaştırmalı, okyanus eylemini BMİDÇS’nin tüm çalışma alanlarına entegre etmeli ve iklim, biyolojik çeşitlilik ve okyanus eylemlerinin ayrı kulvarlarda yüzmeyi bırakması için Rio Sözleşmeleri arasındaki bağları güçlendirmeli.
COP31’in Mavi COP unvanını hak etmek için hâlâ zamanı var.
Müzakerelerde Kaybolan Çocuk Hakları
Bugün Çocuklar, Gençlik, Eğitim ve Beceriler Günü. İklim okuryazarlığına ve yeşil becerilere dikkat çekmesi beklenen bir gün. Önemli, değil mi? Peki seller, fırtınalar ve aşırı sıcaklar çocukların eğitim almasını, doğayla bağ kurmasını ve bu bağı geliştirmesini daha en baştan engellerken iklim değişikliğini nasıl öğrenebilirler?
Yaklaşık 1,1 milyar çocuk, aynı anda en az üç iklim tehlikesine maruz kalıyor. ECO’nun Taraflara çocukların ufak yetişkinler olmadığını hatırlatması gerekmemeli. Kendilerine özgü fiziksel ve gelişimsel ihtiyaçları nedeniyle iklim etkilerini yetişkinlerden farklı ve çoğu zaman daha ağır yaşıyorlar. Nepal’de yıkıcı seller okulları yerle bir ederek yaklaşık 19.000 çocuğun eğitimini tehlikeye attı. Güney Afrika bölgesinde seller su ve sanitasyon sistemlerine zarar vererek çocukları güvenli olmayan içme suyuna ve kolera gibi hastalıklara maruz bıraktı. Çatışma bölgelerinde yaşayan çocuklar için kavurucu sıcaklar, ısıyı hapseden çadırlardaki yaşamı giderek dayanılmaz hâle getirdi; özellikle bebekler için son derece tehlikeli kıldı. İklim değişikliği ayrıca çocukların ve gençlerin ruhsal iyilik hâlini, güvenlik duygusunu, oyun oynama olanaklarını ve sosyal ilişkilerini zedeliyor. Bunun etkileri yaşamları boyunca sürebiliyor.
İşte bu nedenle, ilk Küresel Durum Değerlendirmesi kapsamında çocuklar, iklim değişikliği ve ilgili politika çözümleri üzerine düzenlenen uzman diyaloğu, BM iklim süreci açısından tarihî bir ilkti. Diyalog, çocukların değişimin aktörleri olmalarının yanı sıra iklim etkilerine karşı özellikle kırılgan olduklarını ve bakış açılarıyla deneyimlerinin iklim politikalarına yön vermesi gerektiğini kabul etti.
Ancak bu ilerlemeye rağmen Taraflar, ulusal düzeyde veya küresel süreç aracılığıyla daha fazla eylem ve desteğe yol gösterecek herhangi bir takip adımı atmadı.
ECO, COP31’in çocukların önemli olduğunu göstermesini istiyor. Devletlerin, dünyanın en fazla ülke tarafından onaylanan antlaşması olan BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme kapsamında, çocukları etkileyen tüm kararlarda çocuğun üstün yararının öncelikli olarak gözetilmesini zaten kabul ettiğini unutmayalım. Taraflar bu yükümlülükleri Mavi Bölge’nin kapısında bırakamaz. Dolayısıyla tüm COP kararları çocuk haklarıyla uyumlu olmalı.
ECO, iklim değişikliğinin çocuklar üzerindeki orantısız etkileriyle mücadele için daha fazla eylem ve destek çağrısında bulunan az sayıdaki Tarafa teşekkür ediyor. Diğer Tarafların büyük çoğunluğuna ise şunu söylüyoruz: Umutsuzluğa kapılmayın. Hâlâ fırsatlar var. Tarafları, ilgili çalışma alanlarını ve oluşturulmuş organları, iklim değişikliğinin çocuklar üzerindeki orantısız etkilerine yönelik önlemleri her düzeyde sistematik biçimde tüm çalışmalara entegre etmeye davet eden bir uygulama yetkisi iyi bir başlangıç olur.
Bahanelerin zamanı geçti. Çocukların, giderek ağırlaşan iklim felaketlerine karşı çocukluklarını koruyacak bir taahhüde ihtiyacı var. Aynı zamanda, tartışmalara ve eyleme katkıda bulunmaya hazır ve istekli, değişimin etkin aktörleri olarak tam anlamıyla tanınmalılar.
Küresel Uyum Hedefine Giden Yolculuğu Daha Fazla Geciktirmeyin
Kuyruklar, dolambaçlı yollar ve gecikmeler… COP31’in ilk haftasında sıkça duyduğumuz sözler. Uyum Otobüsü de bundan nasibini aldı.
Ancak iklim krizinin bizi geride bırakmasına ya da Küresel Uyum Hedefi’nin (GGA) iddialı ve eksiksiz uygulanmasına giden yolu kaçırmamıza izin veremeyiz. Müzakereciler vites değiştirmeli: GGA’nın hayata geçirilmesini hızlandırmalı ve uygulanmasını sağlamalıyız.
İkinci haftaya girerken GGA’nın hayata geçirilmesi ve uygulanması yolundaki vazgeçilmez durakları kısaca hatırlatalım:
- Yolculuğa güç verecek kamu finansmanı:
- COP30’da verilen uyum finansmanını üç katına çıkarma taahhüdü doğrultusunda, 2035’ten çok önce yılda 120 milyar ABD dolarına ulaşacak kamu kaynaklı, hibe temelli uyum finansmanı sağlayın.
- Uyum Fonu’nun Paris Anlaşması’na geçiş süreciyle birlikte, acil ve yeterli finansmana kavuşmasını sağlayın.
- Açık bir güzergâh ve takvim: Bu COP’ta üç katına çıkarma hedefi için bir başlangıç düzeyi, kilometre taşları ve uygulama planı belirleyin. Kırılgan toplulukların uyum finansmanında daha fazla gecikmeye tahammülü yok.
- Yol tarifine uyun: Ulusal Uyum Planlarının (NAP’ler) geliştirilmesini ve uygulanmasını destekleyin ve finanse edin.
- Direksiyonda yerel liderlik: GGA’nın uygulanmasında toplulukların rolünü tanıyın ve ihtiyaç duydukları finansmana erişmelerini sağlayın.
- Kimse otobüsün dışında kalmasın: Kadınlar, gençler, işçiler, Yerli Halklar, göçmenler ve Yerel Topluluklar dâhil kırılgan toplulukların uyum politikalarını şekillendirme ve ilerletmedeki kritik rolünü tanıyın.
Hepimiz aynı otobüsteyiz (bazılarımız daha sıkışık yolculuk edip daha az koltuğa sahip olsa da!). Trafikte takılıp kalamayız. Uyum Otobüsü’nün ihtiyaç duyduğu tüm unsurlarla yoluna devam etmesini ve bizi iklim açısından güvenli bir geleceğe ulaştırmasını sağlayalım.
