1972 yılından beri sivil toplum grupları tarafından UNFCCC’den gelişmeleri ve sivil toplumun sesini aktarmak için Climate Action Network tarafından yayımlanan ECO’nun yeni bülteni yayında.
Finansman Günü’nüz kutlu olsun, delegeler! Bu büyük gösterinin perdesini açarken duyuru yağmuruna hazır olun. Hükümetler kaynakları harekete geçirecek, kalkınma bankaları katalizör görevi görecek, varlıklar oluşturulacak, platform temelli finansman araçları menkul kıymetleştirilecek… ve gösterişli sahnelerden etkileyici görünen rakamlar açıklanacak. Zengin hükümetler, gerçek kamu kaynaklarını masaya koymayı reddettikleri gerçeğinden dikkatimizi uzaklaştırmak için her şeyi yapacak. Yeşil İklim Fonu’nun üçüncü kaynak yenileme dönemine ilk taahhüt ise… Solomon Adaları’ndan geldi: Varlığını tehdit eden iklim tehlikeleriyle karşı karşıya olan bir ülkeden 400.000 dolar. En az sorumlu olanlar bedel öderken en büyük kirleticiler cüzdanlarını saklamaya devam ediyor. Peki Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun, sağlanan her bir dolarlık kamu kaynağının 12 dolarlık özel sektör yatırımını harekete geçireceği beklentisi?
İklim Yatırım Fonları’nın (CIF) kendi geçmiş performansının bile desteklemediği göz kamaştırıcı bir vaat. Somut uygulama kılığına sokulmuş finansal hayalperestlik. Duyuruların yarattığı konfeti yağmurunun ardında, ülkelerin gerçekten bağımlı olduğu fonlar ihtiyaçları karşılamakta zorlanıyor. Küresel Çevre Fonu’nun (GEF) dokuzuncu kaynak yenileme döneminde yalnızca 4,3 milyar dolar toplandı. Kayıp ve Zarara MüdahaleFonu’na toplam 2,8 milyar dolarlık talep gelirken kullanılabilir kaynak yalnızca 342 milyon dolar. Kaynak kıtlığı işte böyle görünüyor: Finansmanın nasıl “önünün açılacağını” tartışan panellerin eksikliği değil, mali katkıların eksikliği. Hükümetler, lgili iklim fonlarından yapılan yıllık kaynak aktarımlarını 2030’a kadar üç katına çıkarmak için çaba göstermeyi kabul etti. Ancak bağışçıların sağlamadığı kaynakları bu fonlar üç katına çıkaramaz.
Bu arada, önceki taahhütlerin süresi dolarken geleceğe dönük kamu finansmanı taahhütleri %70’ten fazla azaldı. Güvenilir bir finansman yolu olmayan bir “uygulama COP’u”, aslında kendi etkinlik programı dışında pek az şeyi hayata geçiriyor. Yıllardır milyarlarca dolarlık kamu kaynağının trilyonlarca dolarlık özel sektör yatırımının önünü açacağı söyleniyor. Dünya Bankası’nın o dönemki başekonomisti bile bu vaadi bir “hayal” olarak nitelendirmişti. Yine de her Finansman Günü’nde bu hayale yeni bir logo bulunuyor.
Öyleyse sevgili COP katılımcıları, gelin bunun yerine müzakere salonlarına uğrayalım. İklim Finansmanı Çalışma Programı gündeme nispeten kolay girdi. Şimdi ona tartışmaya değer bir içerik kazandırın: Paris Anlaşması’nın 9.1. maddesi kapsamında kamu finansmanı sağlamak ve uyum finansmanının üç katına çıkarılmasını öngörülebilir desteğe dönüştürmek için güvenilir yollar belirleyin. Bağışçı ülkeler iyi niyet göstermek, güven oluşturmak ve bu müzakerelere gerçek bir başarı şansı tanımak için yeni kamu finansmanı taahhütlerini hemen masaya koymalı.
Uyum müzakerelerinin yürütüldüğü salonlara da dikkatle bakın: ECO, uyum finansmanının, hem de üç katına çıkarılmasına yönelik somut ifadelerle birlikte, Küresel Uyum Hedefi metnine girecek seçeneklerden biri olduğunu görünce sevince boğuldu. Üstelik metinde, uyum finansmanının üç katına çıkarılmasının gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyeceği de kabul ediliyor. Artık başka yerlerde dolaşmayı bırakın: Gelişmiş ülke Tarafları, uyum finansmanının asıl yerinin Küresel Uyum Hedefi (GGA) olduğunu hatırlamalı; çünkü bu finansman, hedeflerin uygulanmasını mümkün kılıyor.
Verilmiş sözlerin ötesinde bir iddia mı arıyorsunuz? Borçların silinmesiyle başlayın. Ülkeler yeniden inşa için borçlanıp bir sonraki felakete daha da borçlu girmek zorunda kalmamalı. ActionAid’in hesaplamalarına göre iklim krizine karşı kırılgan ülkeler, borç geri ödemelerine iklim eyleminden 25 kat fazla harcıyor. Küresel Güney’in tamamı ise borç geri ödemelerine, hibe olarak aldığı iklim finansmanının 225 katını harcıyor. Ardından büyük kirleticilere bedel ödetin. Dokuz büyük petrol şirketi geçen çeyrekte 95 milyar dolar kazandı; Oxfam, büyük fosil yakıt şirketlerine uygulanacak bir verginin ilk yılında 400 milyar dolar sağlayabileceğini tahmin ediyor. En büyük ceplere dokunmadan finansmanı çözülemez bir bilmece gibi sunmaktan vazgeçin.
Sahnede açıklanan rakamlar büyüdükçe hükümetlerin müzakere salonlarında gerçekte ne taahhüt ettiğine daha dikkatle bakmalıyız. Yatırım tahminleri mali katkı değildir; yeni bir yatırımcı veya çok taraflı kalkınma bankası koalisyonu da faturaları ödemeyecek. Gerçek iddia, finansman taahhütlerini yerine getirmekle başlar; borçların hafifletilmesi ve kirletenlere bedel ödetilmesiyle daha ileri taşınır. Aksi hâlde Finansman Günü tam bir göz boyama gösterisine dönüşür: Manşetlerde milyarlar, müzakere masasında boş cepler.
Çok Taraflı Kalkınma Bankaları ve İklim Finansmanı
Dün çok taraflı kalkınma bankaları (MDB’ler), 2025’te düşük ve orta gelirli ülkelere 103 milyar dolar iklim finansmanı sağladıklarını açıkladı. Hafızası güçlü okurlar aynı rekorun temmuz ayında da duyurulduğunu hatırlayabilir. Anlaşılan iyi haber tekrar tekrar verilmeli! Bugün Çok Taraflı Kalkınma Bankaları (MDB) pavyonunda, son iklim finansmanı rakamlarına nasıl ulaştıklarını ayrıntılarıyla anlatacaklar.
Evet, Dünya Bankası da buna dâhil. Evet, birisi yüksek sesle “iklim” dediğinde tedirgin olan aynı Dünya Bankası. Belki de dünkü açıklamada neden “iklim açısından akıllı kalkınma” ifadesinin tercih edildiğini bu açıklıyor.
Geçen ay Bangkok’ta düzenlenen Yıllık Toplantılar’da iklim resmî gündemde yoktu. Banka Başkanı Banga ise güneş ve rüzgâr enerjisini petrol, gaz, jeotermal ve büyük hidroelektrik santrallerinin ardından gelen “tamamlayıcı” enerji kaynakları olarak sıraladı. Banka bu yılın başlarında ABD baskısına boyun eğerek %45’lik iklim finansmanı hedefini kaldırdı. ECO’nun kulağına gelenlere göre Amerikalılar Arası Kalkınma Bankası da aynı yolu izleyecek. Ancak bunu burada duyurmak pek iyi görünmeyeceğinden COP sonrasını bekleyebilir.
Üstelik COP29’dan bu yana MDB’ler, yeni iklim finansmanı hedefinin (teknik terimleri sevenler için NCQG) kilit aktörleri olarak görülüyor. Bankalar da bu hedefin ölçek, verimlilik ve etki açısından beklentileri artırdığını söylüyor ve Bakü’de iklim finansmanlarının 2030’a kadar yılda 120 milyar dolara ulaşabileceğini öngörüyordu. Kendi kurumlarında hedefleri kaldırıp COP’ta büyük rakamlarla övünmek. Biraz çelişkili değil mi?
ECO’nun soru-cevap oturumu için birkaç sorusu var: Hibe mi, borç mu? Bankaların kendi raporuna göre MDB iklim finansmanının yaklaşık %4’ü hibelerden, %80’den fazlası ise kredilerden oluşuyor. Gözlerinizi biraz kısarsanız cömert görünebilir. Uyum finansmanı olarak sağlanan 35 milyar doların ne kadarını sel ve kuraklıktan etkilenen ülkeler faiziyle geri ödemek zorunda?
Kimler alıyor? AB, büyük ölçüde Avrupa Yatırım Bankası aracılığıyla, Sahra Altı Afrika’nın neredeyse üç katı MDB iklim finansmanı aldı. Açıklamaya göre tüm bunlar “müşteri talebine göre” şekilleniyor. Yoksa Afrika istemeyi mi unuttu?! Neler sayılıyor? MDB’ler gaz santrallerini, yapay zekâ veri merkezlerini ve havalimanı genişletmelerini iklim finansmanı olarak saydı.
ECO, dünkü açıklamada “fosil yakıtlara son verilmesi” ve “borçların azaltılması” ifadelerini aradı. Bulamadı. Özel sektörün parası nereye gidiyor? Bankalar geçen yıl 35 milyar dolarlık özel sektör finansmanını harekete geçirdi; bu, kendi 2030 hedeflerinin yarısından biraz fazla. Yine de özel sektör finansmanı sürekli başrolde. Bu haftaki Electrify Now Finansman Koalisyonu’nda olduğu gibi, özel sektörden milyarlarca doların sihirli biçimde ortaya çıkacağı vaadi, uluslararası kamu iklim finansmanındaki kesintilerden dikkati uzaklaştırırken ilerleme kaydedildiği izlenimi yaratıyor.
İklim ve kalkınma el ele gitmeli, ancak MDB finansmanı öngörülebilir, adil ve kamu kaynaklarına dayalı iklim finansmanının yerini tutamaz. Neyin iklim finansmanı sayılacağına ilişkin açık kurallar yokken, kamu kaynaklarının fosil yakıtlara aktarılmasına izin veren boşluklar sürerken ve krediler borç krizini derinleştirirken MDB’ler bu alanda “daha büyük” bir rol üstlenmeye de henüz hazır değil. Gelişmiş ülkeler, kendi yükümlülüklerinden kaçmak için MDB’lerin bu gösterisini bahane etmemeli. BMİDÇS fonları iklim finansmanı sağlamak için var, ancak kronik biçimde yetersiz finanse ediliyorlar. Gerçekten de uğursuz.
Bu COP İhtiyaçlarınıza Yanıt Versin
Taraflar “Öldürmeyen şey güçlendirir” diye düşünmüş olmalı; yoksa BMİDÇS sürecinin neden Sözleşme’nin hedeflerine ulaşamadığı ve ilkelerini hayata geçiremediği konusunda bu kadar sessiz kalmazlardı. ECO, “BMİDÇS’nin güçlendirilmesi” konusundaki ilk Başkanlık istişarelerini sabırsızlıkla bekliyordu. Otuz yılı aşkın süredir devam eden bu sürecin neden iklim değişikliğinin tehlikeli etkilerini durduramadığına ilişkin Taraflardan derinlemesine analizler duymayı umuyordu. Bunun neden önemli olduğunu mu soruyorsunuz? Çünkü dünya liderleri gösterişli konuşmalar yapmak, lobiciler de sahte çözümlerini tanıtmak için pavyonlara gelirken bu zararlar gerçekten insanları öldürüyor. Ne derinlemesine analiz yapıldı ne de çözüm önerildi. Neyse ki ECO hâlâ burada.
Gelin, bu süreci neyin öldürdüğünü ve neyin güçlendirebileceğini konuşalım. Peki bu süreci ne öldürüyor?
– Büyük kirleticilerin bu salonlarda iklim krizinden en çok etkilenen topluluklardan aha fazla güce ve erişime sahip olması
– Katılımı engelleyen, insan haklarını zayıflatan kapalı kapılar ardındaki müzakereler ve daralan sivil alan
– En düşük ortak paydada buluşan kararlar ve güç dengesizlikleri
– Herkesin burada bu kadar odaklandığı eylemlerin hayata geçirilmesine ilişkin hesap verebilirliğin olmaması
Korkmayın! ECO, bu süreci nelerin güçlendirebileceğini anlatmak için burada:
– Çıkar çatışmalarıyla mücadele etmek
– Sivil alanı genişletmek; ifade, söz ve barışçıl toplanma özgürlüklerini güvence altına almak
– Hesap verebilirliği ve uygulamayı iyileştirmek
– Kapsayıcı, şeffaf ve katılımcı karar alma süreçlerini güvence altına almak
ECO, bazı konuların Antalya Uygulama Gündemi’nin (AIM) ötesinde siyasi adımlar gerektirdiğinin farkında. COP31’in, gelecekteki bir COP’ta sürecin etkinliğini artırmaya yönelik olanaklar ve etkili müdahale noktaları hakkında öneriler geliştirilmesine alan açmasını istiyoruz. Öyleyse ECO soruyor: Bu sürecin insanlar ve iklim için işlemesini nasıl sağlayacağımızı tartışmanın zamanı çoktan gelmedi mi? Kararlarının, Uluslararası Adalet Divanı’nın da teyit ettiği iklim yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlamanın da? ECO, değişimin korkutucu olduğunu biliyor ama bu süreci güçlendirmek için değişim şart. Bugün devam edecek istişarelerde ECO, Tarafların süreci gerçekten güçlendirecek yolları tartışmasını istiyor. Böylece süreç ortak hedefe ulaşmalı ve Sözleşme’nin ilkelerini koruma kapasitesini artırmalı. Adil, hakkaniyetli ve eşitlikçi etkili çok taraflılık, iklim krizinden çıkışın tek yolu ve bu süreç de bu beklentiyi karşılamalı. Bu istişare daha büyük bir şeyin başlangıcı olmalı: Tek seferlik olmayan, bizi öldürmek yerine gerçekten güçlendiren bir COP’a giden yolu açan bir başlangıç.
Belém Yol Haritasını Çizdi. Antalya Harekete Geçecek mi?
Tarafların fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda anlaşmasının üzerinden üç yıl geçti, ancak dünya hâlâ güvenilir bir çıkış planı bekliyor. ECO, COP30 Başkanlığının geçiş için küresel bir yol haritası geliştirme yönünde önemli bir adım atmasından memnun. Ancak pusula, yalnızca biri onu eline alıp gösterdiği yönü izleyerek gerçekten yürümeye başladığında işe yarar. Şimdi COP31 Başkanlığının pusulayı Brezilya’dan devralıp ülkelerin kendi rotalarını çizmesine yardımcı olma zamanı. Avustralya ve Türkiye, bu devir teslimin nazik bir tokalaşma, aile fotoğrafı ve pusulanın birinin konferans çantasında kaybolmasıyla sonuçlanmamasını sağlamalı.
ECO, COP30 ve COP31 Başkanlıklarını ortaklaşa bir “Antalya Yol Haritaları Çağrısı” yayımlamaya davet ediyor. Bu çağrı, ülkeleri ve bölgeleri fosil yakıtlardan aşamalı çıkış için uluslararası işbirliği ve finansmanla desteklenen, insan haklarını temel alan açık kilometre taşlarına sahip, iddialı ve takvime bağlı planlar geliştirmeye teşvik etmeli. Yenilenebilir enerjiye geçişin güçlü biçimde ilerletilmemesinin ekolojik yıkımın sürmesine ve küresel ekonominin büyük zarar görmesine yol açacağı vurgulanmalı.
Ancak ECO uyarıyor: Her yol fosil yakıtlardan uzaklaşmaya çıkmıyor. İşte taviz verilemeyecek üç yön: Birincisi, hedefi belirleyin: Fosil yakıtlara dönüş yok. Tehlikeli oyalamalara sapmadan, fosil yakıtlardan %100 yenilenebilir enerjiye adil ve hakkaniyetli bir geçiş. Taraflar bilmiyormuş gibi davranmadan açıklayalım: Tehlikeli oyalamalar, fosil yakıtlara bağımlılığı uzatma, kıt finansmanı başka alanlara yönlendirme ve etkisi kanıtlanmış yenilenebilir enerji çözümlerini geciktirme riski taşıyan teknolojiler ve yaklaşımlardır. Bunlar arasında fosil gaz, nükleer enerji, karbon yakalama ve depolama, büyük ölçekli biyoenerji ve jeomühendislik bulunuyor. İkincisi, yükü kimin taşıdığına bakın: Gelişmiş ülkeler ilk ve en hızlı adımları atmalı; kamu kaynaklarından hibe temelli finansman, teknoloji transferi ve kapasite geliştirme desteği sağlamalı. Gelişmekte olan ülkelerden, başkalarının tarihsel emisyonlarının yükünü ve borçla dolu tekerleksiz bir bavulu taşırken geçiş dağını tırmanmaları beklenemez. Üçüncüsü, kimsenin geride kalmadığından emin olun: Adalet ve insan hakları, yol üzerinde isteğe bağlı bir durak değil. İşçiler, yerel topluluklar, Afrika Kökenli Halklar ve Yerli Halklar yolculuğun rotasını belirlemeye katılmalı; hakları korunmalı, enerjiye erişimleri, enerji egemenlikleri ve insana yakışır geçim kaynakları güvence altına alınmalı.
Yol gösterici liderlikten söz açılmışken ECO, Avustralya’nın kömür ve gaz ihracatından aşamalı çıkış için kendi ulusal yol haritasını başlatmasını da görmek istiyor. Dünyanın en büyük fosil yakıt ihracatçılarından biri olarak Avustralya, liderliğin engelleri ihraç etmek değil, pusulayı takip etmek olduğunu göstermek için mükemmel bir fırsata sahip! Tüm ulusal ve bölgesel yol haritaları, ilerlemenin izlenmesini ve uluslararası işbirliğinin güçlendirilmesini sağlamak üzere ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi’ne de katkıda bulunmalı. Yol haritaları, fosil yakıtları müzakere masasından uzak tutmanın bahanesine dönüşmemeli. Fosil yakıtlardan uzaklaşma, insan hakları taahhütlerini de yansıtacak biçimde COP31 siyasi karar paketinde yer almalı; gönüllü girişimlere ve Başkanlık duyurularına havale edilmemeli. Belém yol haritasını çizdi. Antalya çıkışı hayata geçirmeli. Artık başka yollara sapmak yok. Daha fazla gecikme yok.
