COP’ların ve ötesinin havanda su dövmesine ve kaynak israfını sürdürmesine karşı insan hakları ve ekoloji hareketlerinin “iyi yaşam” perspektifiyle kuracağı haklar temelli bir söylemi tartışmaya özlediğimiz yeni yaşamı kurma hakkı önermesiyle başlayabiliriz.
YAZI: Ali Alper Akyüz – Roots and Shoots Türkiye
İklim krizini sayısal olarak ifade eden küresel yüzey sıcaklıklarının yıllık ortalamasının sanayi dönemi öncesine göre mümkünse 1,5°C artışı ile sınırlama hedefiyle bilinen Paris Anlaşması, aynı zamanda insan haklarına da referans verir. Anlaşmanın açılış bölümünde yer verilen paragrafa göre “iklim değişikliğinin insanlığın ortak meselesi olduğunu tanıyarak, taraflar iklim değişikliğine yönelik eylemlerde insan hakları, sağlık hakkı, yerli halkların, yerel toplulukların, göçmenlerin, çocukların, engellilerin ve kırılgan durumdaki halkların hakları ile kalkınma hakkı, toplumsal cinsiyet eşitliği, kadınların güçlendirilmesi ve kuşaklararası hakkaniyete saygı gösterecek, bu hakları destekleyecek ve bu haklarla ilgili yükümlülüklerini göz önünde tutacaktır.” Sadece bu paragraftan yola çıkarak Paris Anlaşmasının insan haklarını eksen aldığı söylenemese de haklar temelli toplumsal hareketlerin kullanabileceği güçlü bir referans oluşturabilir. Antalya’da başlayan 31. Taraflar Konferansının (COP31) ana dayanağını oluşturan 1992 tarihli İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinde haklar temelli herhangi bir referans bulunmaması bile Paris Anlaşmasını kendi başına ileri bir noktaya taşıyor.
Her COP öncesi olduğu gibi COP31 öncesi Birleşmiş Milletlere bağlı kurumların ve sivil toplum örgütlerinin arka arkaya yayımladıkları raporlar gidişatın iyi olmadığını açıkça gösteriyor. Kayıtlara geçen en şiddetli El Nino olayının etkilerini yeni yaşamaya başladığımız dönemde önümüzdeki aylarda nelerle karşılaşabileceğimizi bilemiyoruz. UNEP tarafından yayımlanan son rapor + 1,5°C eşiğini aştığımızı ve en iyi senaryoda 2100 yılında bu hedefe ancak önemli ölçüde aştıktan sonra bir miktar soğuma yoluyla ulaşılabileceğini, yani bir eşik aşımı (overshoot) durumunda olduğumuzu teyit etti. Yaşadığımız dünya bizim büyürken bildiğimiz dünya değil ve bundan sonra her gün yeni bir dünyaya uyanacağız. Öte yandan Oxfam’ın raporları buna sebep olan gelir ve servet dağılımı adaletsizliğinin korkunç boyutlarını ortaya koydu ve nüfusun en zengin %0,1’inin yoksul yarısının toplamından daha fazla sera gazı salımında bulunduğunu hesapladı. Buna karşın lobicileri ve destekledikleri hükümet delegeleri yoluyla iklim krizine çözüm bulması gereken COP’larda söz sahibi olanlar da yine bu en zengin kesim. Aynı adaletsizlik düğümü COP’ların süregelen ve bir türlü sonuca bağlanamayan uyumun ve kayıp ve zararların karşılanmasının finansmanı tartışmasında da ortaya çıkıyor: tarihsel olarak (ve halen) iklim krizine neden olanlar krizin etkilerinden orantısız olarak etkilenen ve bu etkilerle günümüzde ve yakın gelecekte başa çıkma olanağı olmayanlara anlamlı bir kaynak aktarımında bulunmaya da yanaşmıyorlar. Buna karşın iklim krizinin nedenleri ve etkileriyle mücadelenin ancak küresel olarak mümkün olduğu gerçeği içinde bulunduğumuz uluslararası sistemde çok taraflılığın korunmasını gerektirdiği için her yılın kasım ayında dünyanın bir köşesinde onbinlerce insanın buluştuğu COP’ları düzenleyip yine aynı havanda su dövmemize neden oluyor.
İklim krizi ekolojik ve toplumsal sistemlerden ve bu sistem içindeki diğer krizlerden bağımsız değil. Bu nedenle çoklu krizler çağı dediğimiz, ekolojik kriz ve iklim krizinin ekonomi, siyaset, sağlık, güvenlik ve çatışma ve savaşlar gibi toplumsal alanlardaki krizlerle bir arada veya birbiri ardına ortaya çıktığı, bu krizlerin birbirlerine yol açtığı, karşılıklı olarak etkilerini artırdığı, herbirinden çıkışı zorlaştırdığı ve geciktirdiği ve yarattıkları toplumsal ve bireysel travmaları artırdığı kaotik bir dönemde yaşadığımız genel kabul görüyor. Bu durum belirsizlikleri ve bilinmezlikleri de artırdığı için güvensizlik, kaygı ve korku da süreğen hale geliyor. Yakın zamanda İngiltere ve AB ülkeleri yurttaşlarının olası kriz durumlarına hazırlıklı olmak için evlerinde sürekli olarak 72 saatlik bir stok bulundurmalarını tavsiye etti. Güvensizlik ve korku içinde toplumların verdiği yanıtın izlerini de bir yandan oy verme tercihlerinde otoriter eğilimlere yönelmelerinde veya şiddetli protestolar için sokağa dökülmelerinde, öte yandan popüler kültürde üretilen anlatılarda sürebiliyoruz.
Popüler kültürde yaygın hale gelen anlatılar ya post-apokaliptik, yani kıyamet ve çöküş sonrasını tasvir edenler (ki burada Hobbes’un “Homo homini lupus”, yani “insan insanın kurdudur” şeklinde tanımladığı “doğa durumunu” izleriz), ya da bu doğa durumuna karşı değerler temeli olmayan baskıcı bir Leviathan düzenini tasvir eden distopyalar halinde. Bilim kurgu yazarı Cory Doctorow COVID-19 salgınının ilk günlerinde ABD’de silah dükkanları önünde oluşan uzun kuyrukları gördüğünde böyle bir kriz durumunda eğer insanların ilk tepkisi silahlanmak oluyorsa kendisinin de bu söylemsel iklimin oluşmasında sorumluluğu olduğunu düşünmüş1. Olası yanıtların karşı tarafında ise Rebecca Solnit’in Cehennemdeki Cennet2 kitabında anlattığı umut durumu var. Bu kitabında Solnit kriz, afet ve felaket durumlarında ortaya çıkan dayanışmacı pratiklere ve oluşumlara örnekler veriyor ve ilk tepkinin genellikle bir birimizin boğazına sarılmak değil, yardımlaşmak ve dayanışmak olduğunu öne sürüyor. Eğer çoklu ve sürekli krizler çağında yaşadığımızı kabul ediyorsak Solnit’in derlediği toparlanma için dayanışma tepkisinin arkasındaki davranış biçimini nasıl canlı tutup yaygınlaştırabiliriz? Çoklu krizler çağında, şimdiye kadar betimlediğim ortamda ve yakın gelecekte koşulların da daha iyiye gitmeyeceğini bilerek herkes için iyi bir yaşamı tahayyül edip kurabilir miyiz? Bu soruları COP’larda tartışılır hale getirmek nasıl mümkün olur? Devletlerin ve şirket lobicilerinin kendi hallerine bırakılmaları yoluyla olmayacağı açık olduğu için ancak iklim ve ekoloji hareketinin oluşturduğu bilgi ile insan hakları hareketinin ve felsefesinin dayandığı ilkelerin birlikteliği bu soruya yanıt vermemizi kolaylaştırabilir.
İnsan hakları kavramını kullandığımızda 2.Dünya Savaşı sonrası düzenin kurulması sırasında oluşturulan bir haklar listesi, hiç bir zaman tam anlamıyla uygulanamayan bir ütopya ve “hukuk” disiplini ve vurgusunun öne çıktığı bir algı dünyasıyla karşılaşırız. İnsan hakları çoğu ütopyanın tersine statik değil dinamiktir, yani hukuk metinleri ve bildirgelerde dondurulmuş olsa da olaylar ve gelişmeler ile sürekli yeniden tartışılan ve içerik olarak yavaş da olsa gelişen bir alan olduğu söylenebilir. Felsefedeki “insanın değeri” ve içsel değere sahip bir varlık olarak insanın kendisini gerçekleştirmesi için “iyi yaşamın” anlamı hakkındaki sorulardan yola çıkarak tanımlanan hakların hukuka yansıtılması sonucu oluşmuş yasalar ve kurumlar bütünüdür; felsefi duruşun hukuktan talebidir. Burada Türkiye’de hukukun hukukçular eliyle katledildiği bir zamanda insan hakları temelli hukuk talebinde ısrar etmemiz gerektiğini de bir parantez olarak ifade edelim.
Çoklu krizler çağında insan hakları kavramı ve uygulanabilme perspektifi de krizde. Başta Gazze olmak üzere bir çok örnekte görüldüğü gibi uluslararası insan hakları hukuku tarumar edilirken insan hakları kavramı anlamsız görünebilir. Yaşadığınız ülkenin politik bağlamına göre toplumun tamamındansa solcuların, liberallerin, “bölücülerin”, “teröristlerin” savunduğu, sert mücadeleleri ve müdahaleleri andıran ve bu yönüyle antipatik görünen bir kavram olabilir. Ekoloji düşüncesi içinden ise insan hakları kavramına antroposentrik [insanmerkezci] bir kavram olduğu ve tür olarak insanın kibrini yansıttığı eleştirileri de getiriliyor ve insanın eylemlerine karşı doğal varlıkların hakları gündeme getiriliyor. Tersi yönden doğa koruma politikalarının ve iklim kriziyle mücadele için alınabilecek önlemlerin de insan haklarının ihlaliyle sonuçlanabileceği durumlar mümkün. Ancak iklim krizinin sadece etkilerinin en kırılgan insanların temel haklarının ihlaliyle sonuçlanması yönüyle değil, aynı zamanda bu krize yol açan fosil yakıt üretimi nedeniyle Akbelen örneğinde olduğu gibi insanların evlerinin, geçimlerini sağladıkları arazilerinin ve ormanlar gibi doğal varlıklarının ellerinden alınması ya da Afşin-Elbistan ya da Yatağan örneklerinde olduğu gibi bu fosil yakıtla elektrik üretiminin neden olduğu hava kirliliği nedeniyle sağlıklarından olmaları gibi sonuçları da var. Daha dolaylı olarak artık ekonomik de olmayan fosil yakıt temelli enerji sistemlerine aktarılan devasa kamu kaynaklarının ekonomik ve sosyal hakların sağlanması için kullanılabileceği gerçeği de bir kenarda duruyor. İklim krizi aynı zamanda bir insan hakları krizi ve iklim değişikliğiyle mücadele politikalarının azaltım, uyum ve kayıp ve zararların karşılanması alanlarının her biri aynı zamanda bir insan hakları mücadelesi alanını oluşturuyor. Bütün bunlar arasında elbette insan olmayan varlıkların henüz sadece sınırlı sayıda örnekte resmen tanınmış haklarının da (başta yaşamlarını ve varlıklarını sürdürme olmak üzere) ekokırıma varan ölçülerde ihlal edildiği ve bunun dönüp dolaşıp insanların iyilik halini olumsuz etkilediği de bir gerçek ise sadece insanmerkezci bir hak anlayışının içinde yaşadığımız ekolojik krizler çağında insanlar için “iyi yaşamı” sağlayamayacağı apaçık hale gelmiş demektir. Dolayısıyla insan hakları ile ekoloji hareketlerinin mücadelelerinin birlikte ve birbirini destekleyerek sürdürülmesi yaşamsal bir gereklilik. Peki eşitlikçi, birleştirici ve insanmerkezci olmayan bir insan hakları anlayışı mümkün müdür? Tarihsel ve ekolojik koşullar altında herkesin kendisini gerçekleştirebileceği bir “iyi yaşam” için insan hakları ve ekoloji hareketinin talep etmesi gereken insan hakları anlayışı nasıl olmalı?
Bir İnsan Hakkı Olarak “Yeni Yaşam(ı) Kurma Hakkı”
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Birleşmiş Milletler sözleşmeleri çerçevesinde tanımlanan uluslararası insan hakları düzeni çerçevesinde haklar ayrı ayrı sıralanmış, bu düzen Avrupa Konseyi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi örneğinde en ileri halini alan kıtasal ölçeklerde ve ulusal düzeyde temel olarak benimsenmiştir. Buna karşın yukarıda belirttiğimiz üzere 20. yüzyıl boyunca kaydedilen ilerlemelere karşın 2010’lardan itibaren küresel ölçekte bir gerileme dönemine girdiğimiz insan hakları örgütlerinin de tespitleri arasında yer alıyor. İnsan hakları örgütleri ve savunucuları tarihsel olarak sözleşmelerde ayrı ayrı belirtilen hakların ihlaline karşı bir yandan vakalar özelinde, bir yandan da yasaların ve kurumsal uygulamaların yaşama geçirilmesi için uğraştılar ve bir nevi sürekli savunma halinde kaldılar. Yasal olarak tanınmış hakların ihlallerine odaklanmak önemliydi ve vazgeçilmezdi (hala da öyle), ancak sınırlı insan kaynağıyla birleşince aynı zamanda hem savunucularda bir tükenmişlik haline yol açtı, hem de insan hakları felsefesinin temellerine dayalı ve uygulamayla da desteklenen bir kavramsal gelişim ve toplumsal dönüşüm için yeterince çaba harcanamamasına neden oldu. Sonuçta radikal bir şekilde değişen fiziksel ve siyasi koşullarda hala 20. yüzyılda geliştirilmiş çalışma biçimlerinde sınırlı kalan bir tıkanmışlık durumu yaşanıyor. Çoklu krizler çağı da aynı siyasi ve ekonomil tıkanıklık durumunun, neoliberal kapitalist devletler düzeninin bir çıktısı ve bu yüzden iklim hareketinin en yaygın kullandığı slogan “iklimi değil, sistemi değiştir”. İçinde yaşadığımız sistem ekolojik iyilik haline de hakların kullanılıp geliştirildiği bir düzene de bizi götüremez. Bu duruma karşı insan hakları felsefesi ve ekoloji düşüncesi temellerinden beslenen, insanmerkezci olmayan ilişkisel ve dönüştürücü bir insan hakları söylemi kurmak her iki hareketi düşünsel, söylemsel ve insan kaynağı olarak geliştirme potansiyeline sahiptir. Bunun için benim önerim bir insan hakkı olarak yeni, iyi ve ekolojik bir yaşam kurma hakkını öne sürmek ve savunmak, “yeni yaşam kurma hakkı” çerçevesinde buluşmak ve bu hak çerçevesinde bir söylem ve uzgörü oluşturmak olurdu.
Yeni yaşam kurma aslında yabancısı olduğumuz bir eylem hali değil. Kendi düzenlerini uzlaşma yoluyla oluşturan ekoköyler, erkek egemen baskı ve şiddete karşı kadınların oluşturduğu feminist kolektif yaşam alanları, bakım temelli kooperatifler, kent içinde değerler temelli kolektifler ve işçilerin özyönetimine dayalı işyerleri gibi iradeye dayalı birliktelikler sadece barınma alanlarının paylaşılmasıyla kalmıyor, kendi iç düzenlerini, ilkelerini, kurallarını, çoğunlukla konsensusa dayalı karar alma mekanizmalarını ve hatta ekonomilerini oluşturuyorlar. Bu şekilleriyle topluluk halinde içinde yaşamak istedikleri dünyanın ve değişimin kendisi oluyorlar ve bu yolda önemli bir deneyimsel bilgi üretiminde bulunuyorlar. Bazıları bu bilginin aktarımı ve yaygınlaştırılması için enstitüler bile kurmuş durumda. Bu deneylerin bir çoğu kriz dönemlerinden sonra dayanışma arayışı olarak ortaya çıkıyor ve bir çoğunun ömrü çeşitli nedenlerle uzun sürmüyor. Bunun nedenleri arasında üyeler arası kişilik çatışmaları ve bireysel özgürlükler ile topluluk halinde yaşamanın gerekleri arasındaki gerilim gibi iç nedenler olsa da aynı zamanda varlıklarını tehdit olarak gören güç odaklarının ve devletin müdaheleleri de toplulukların uzun uğraşlar sonucu edinip geliştirdikleri yaşam ve tarım alanlarından edilmelerine, ekolojik ve hakkaniyeti gözeten üretim biçimlerinin mevzuatın aleyhte yorumlanan veya buna göre değiştirilen çeşitli hükümlerine ve kolluk güçlerinin müdahelelerine takılarak sürdürülememesine, kendilerini tehdit olarak gören hafriyatçı iş çevrelerince veya onlar tarafından kışkırtılan çevre köy ve mahalle sakinlerince taciz edilmelerine yol açabiliyor. Yenilenebilir enerji kooperatiflerinin varlığını imkansızlaştıran düzenlemeler, ekolojik köy ve çiftliklerin veya organik tarım yapılan alanların yanı başında kurulan kirletici endüstriler, madenler veya enerji santralleri, ve hatta bunlar için arazilerin acele kamulaştırılması, mevzuat hükümlerinin aşırı kısıtlayıcı bir şekilde yorumlanmasıyla kesilen para cezaları veya vergiler bilinen örneklerden. İşte bütün bu müdahelelere karşı medeni, politik, kültürel, ekonomik ve sosyal bir haklar bütünü olarak yeni yaşam hakkını savunmak gerekiyor.
Yeni yaşam kurma hakkı özgün bir fikir sayılmaz. Dahası diğer haklara ek olarak bir listeye tek başına eklenebilecek, ya da hak öznelerince bireysel olarak gerçekleştirilebilecek bir hak da olamaz. Barış hakkı, çevre hakkı ya da kültürel haklar gibi öznesi bireyler olsa da ancak kolektif olarak, bir topluluk halinde ve buna uygun bir düzen hedefiyle yaşama geçirilebilecek bir hak olabilir. İfade özgürlüğünden ayrı düşünülemez; ancak ifade özgürlüğünün söz ve yazıdan öteye geçen ve Gandhi’nin “değişimin kendisi olmak” ifadesinde olduğu gibi yaşam biçimini de içeren bir yorumuna ihtiyaç duyar. İradeye dayalı gönüllü birlikteliklere ihtiyaç duyduğu için örgütlenme özgürlüğünden, ya da ekonomik, sosyal ve kültürel haklardan ayrı düşünülemez. Dolayısıyla bütün bu hakların “iyi yaşam” perspektifiyle bir aradalığını gerektirdiğini, ancak “tüketim toplumunun”, mevcut düzenin ya da sözleşme ve anayasalarda hakların arka arkaya sıralanmasının bunu sağlayamadığını vurgular. Bir yandan da içinde bulunduğumuz ve hızla değişen ekolojik ve toplumsal koşullar altında iyi yaşamın bilgisinin de elimizde hazır olmadığını, bu bilginin deney ve deneyimler yoluyla oluşturulması, “kurulması” ve yeniden kurulması gerektiğini öne sürer. “İyi yaşam” herkesin eşit olarak sahip olduğu bir hak olmalıdır ve ekolojik iyi olma halinden ve insan olmayanların iyiliğinden ve haklarından bağımsız düşünülemez. İnsan ya da başka bir şey merkezci değil, ilişkisel bir anlayıştan gelir. Önümüzdeki dönemde artacak aşırı hava olayları ve kriz koşullarına karşı dayanışmayı ve dayanıklılık geliştirmeyi, afetlere karşı korunmayı da gerek hak, gerekse de bilgi üretim alanı olarak konumlandırır ve nesnel olarak daha zorlu koşullarda yine de daha iyi bir yaşamın kurulabileceğini pozitif bir söylem olarak benimser. Bu yaşamın sürekli yeniden üretilecek bilgisi böylece toplumların geneline de yaygınlaştırılabilir.
Bilimsel bilgiyi ve gelecek hakkındaki öngörülerini temel alsa da üstüne deneyim yoluyla üretilen ve başkalarıyla paylaşılan (ekolojik onarım hakkındakiler dahil olmak üzere) ekolojik, eşitlikçi, toplumsal cinsiyete duyarlı ve hakların herkes tarafından eşit ve özgür biçimde yaşanabildiği bir ortamın bilgisini ortaya koymak ve her düzeyde ilgili kurumsal çevrelerde bir hak paketi olarak savunusunu yapmak gerekir; aksi takdirde ihlali ya da ertelenmesi için daha acil mücbir sebepler üretecek krizler hep ve daha sık olacaktır. COP’ların ve ötesinin havanda su dövmesine ve kaynak israfını sürdürmesine karşı insan hakları ve ekoloji hareketlerinin “iyi yaşam” perspektifiyle kuracağı haklar temelli bir söylemi tartışmaya özlediğimiz yeni yaşamı kurma hakkı önermesiyle başlayabiliriz.
Notlar
1- Aktaran Çekem K. (2023) “Felaket anlatıları çağında bilimkurgunun umut etme sorumluluğu”, Toplum ve Bilim 165, s.81-96
2- Solnit R. (2020) Cehennemdeki Cennet – Afetlerde Oluşan Olağanüstü Topluluklar, çeviren Abdullah Yılmaz, Alfa Yayınları.
